تعزيه خاص هم وجود دارد . از جمله مجلس تعزيهء حضرت شاهزاده ابراهيم ، كه بقعه و بارگاهش در قسمتهاى كوهستانى شفت قرار دارد و مجلس تعزيهء حضرت سيد جلال الدين اشرف كه مزارش در آستانهء اشرفيه ، مهمترين زيارتگاه مردم گيلان است . آقاى صمصام ، از تعزيهخوانهاى مشهور گيلان ، كه بسيارى از مطالب از زبان ايشان نقل شده و يا به تأييد ايشان رسيده است مىگفت مجلس تعزيهء حضرت سيد جلال الدين اشرف تشريفات و مقدمات بسيار لازم دارد و در حدود صد نفر تعزيهخوان و سياهى لشگر مىخواهد .
معتقدات و رسمها و آداب ماه رمضان
رمضان ماه شبهاى روشن است ، ماه شبهاى مناجات و سحرگاههاى زنده و بيدار ؛ ماه عبادت و روزهدارى و نيز ماهى است كه در يكى از شبهاى آن قرآن كريم نازل گرديده است و از اينرو با صفت مبارك مىنامندش . اما رمضان ، سوگوار شهادت على ( ع ) نيز هست ؛ وجودى كه هر خستهاى به نامش توان مىگيرد و فراتر از معتقدات مذهبى ، در مجموعهء فرهنگ سرزمينهاى ايرانى ، پايگاهى رفيع و و الا دارد . تقارن شبهاى هفدهم تا بيست و سوم ماه رمضان - ضربت خوردن تا شهادت حضرت على ( ع ) - ، با شبهاى محتمل قدر ، اين شبها را نزد همهء فرقههاى مذهبى و در همهجا ، ارج و حرمتى خاص داده است .
به اين جهات ماه رمضان در همهء حوزههاى فرهنگى با آداب و رسمهاى بسيار همراه مىباشد و فرارسيدنش به چشم مىآيد .
هلال ماه در رمضان چشمانتظاران بسيار دارد و خبر ديدهشدنش به سرعت در همهجا منتشر مىشود و روزهدارى آغاز مىگردد . رفتن به استقبال ماه رمضان نيز مرسوم است ؛ به اين معنا كه برخى از مؤمنان يكى دو روز قبل از فرارسيدن ماه روزهدارى را آغاز مىكنند . شبهاى روزهداران را بانگ مناجات مىشكند . مناجاتخوانان به آهنگى خاص اشعارى را در حمد و ستايش خداوند مىخوانند و از گلدستههاى مساجد و بام خانهها هنگام سحر و بيدارى را اعلام مىكنند . در بعضى نقاط براى تعيين وقت سحر ، ملاكهاى قابل ملاحظهاى دارند . در ماسال ، ساليان پيش ، هنگام سحر را گوش به بانگ خروس سفيد داشتند . با نخستين آواز خروس از جا برمىخاستند ؛ با آواز دوم او غذايشان را روى آتش مىگذاشتند ؛ و با آواز سوم غذا مىخوردند . گفتنى است كه در گيلان آواز خروس سفيد را خوشيمن مىدانند و در مرغدانى اغلب خانههاى روستائى حداقل يك خروس سفيد پيدا مىشود . « 13 » و امروزه اگرچه براى وقت سحر ديگر گوش به بانگ خروس ندارند ، اما هنوز بعضى از كوهنشينان چشم بر ستارهء « ميزان » يا « ششه » دارند ، و آن مجموعهء شش ستاره است كه وقتى از شرق آسمان طلوع مىكند ، زمان بيدارى است ، چون يكسوم آسمان را طى كند غذا بر آتش مىنهند و وقتى در افق مغرب غروب كند ، ديگر بايد دست از طعام بكشند ، كه در هردو مورد تقسيم سهگانه زمان قابل توجه است . به هرحال امروزه در همهجا گردش عقربههاى ساعت جاى بانگ خروس و حساب گردش ستاره را گرفته است و جعبهء جادوئى راديو نيز آواى مناجات را به سحرگاه هر خانهاى مىبرد .
براى افطار نيز رسمهائى دارند و آدابى را رعايت مىكنند . افطارى دادن به عنوان نذرى و دعوت از خويشاوندان عروس يا داماد خانواده ، بخصوص در دوران نامزدى آنها تقريبا در تمام نقاط معمول است . براى نذرى و خيرات بيشتر در شبهاى احياء افطارى مىدهند و مهمانيهاى افطارى در ساير شبها انجام مىشود . در نومندان براى خيرات و به اصطلاح « احسان » ، آش مىپزند و « افطار آشى » مىدهند . همچنين در نومندان اهل تسنن كه شافعى مذهبند براى افطارى و شام از عدهاى دعوت مىكنند و پس از آن ذكر « حق الله » مىگيرند .
قبل از ذكرخوانى يك ظرف شربت را دور مىگردانند و همه از آن مىنوشند .
سپس پيشنماز به ذكر مىپردازد و ديگران ذكر را هماهنگ تكرار مىكنند .
در شبهاى احياء و بخصوص در شب بيست و يكم ، شهادت حضرت على ( ع ) و در منطقهء هشتپر و رضوانشهر ، در شب بيست و هفتم تا سحرگاه روزهداران در مساجد بيدار مىمانند و به دعا و نيايش مىپردازند . اين هردو شب از شبهاى محتمل قدر است و در منطقهء تالش بر اين باورند كه در يكى از اين شبها ، براى لحظهاى بركت بر زمين نازل مىشود و آن لحظهاى است كه « خدر » يعنى حضرت خضر ( ع ) گذر مىكند . در آن لحظه هركس نيتى كند و حاجتى بخواهد برآورده مىشود و بر اين اساس ، قصهها ساختهاند كه برخى از آنها طنزهاى شيرينى دربر دارد .
شبهاى هفدهم ، بيست و يكم و بيست و سوم در مساجد روضهخوانى دارند و عزادارى مىكنند . در پارهاى نقاط و بهويژه در شرق گيلان ، علاوه بر اين مجلس تعزيه « حضرت على و جوانمرد قصاب » هم اجرا مىشود .
عيد فطر
با ديده شدن هلال ماه شوال ، رمضان به پايان مىرسد و فرداى آن عيد فطر است . صبح در مسجد نماز مىگزارند و عيد را با آرزوى قبول بودن عبادات ماه رمضان ، به يكديگر تبريك مىگويند . « نماز و روزه شما قبول باشد » ، « عبادتهاى شما قبول باشد » . عيد فطر در منطقهء تالش و حدود هشتپر و رضوانشهر با تفصيل بيشترى برگزار مىشود . در اين منطقه اول صبح و قبل از نماز عيد به سراغ خفتگان خاك مىروند . آش ، حلوا ، عسل ، ماست و خوردنيهاى ديگر به گورستان مىبرند و سر مزارها سورهء ياسين مىخوانند .
پس از آن براى نماز عيد به مسجد مىروند . در بعضى نقاط ، از جمله در روستاهاى ليسار و نومندان قبلا سر گورستان غذا مىپختند و همه اهل ده و كسانى كه از نقاط ديگر مىآمدند ، اطعام مىشدند .
آداب و رسمهاى ماه رجب
شب اولين جمعهء ماه رجب را « رغايب » مىنامند . در اين شب براى فاتحهخوانى به سر مزارها مىروند و خيرات مىدهند . از جمله در گلديان و آباديها و دهات حولوحوش آن ، همهء خانوادهها « لقمهء نان و خرما » درست مىكنند و براى همسايگان و اهل محله و آبادى مىفرستند .
ماه رجب دو روز جشن و عيد مهم مذهبى را دربر دارد . يكى سيزدهم ماه روز ولادت حضرت على ( ع ) و ديگرى عيد مبعث كه روز بيست و هفتم ماه
هامش
( 13 ) . در باورهاى مردم گيلان خروس سفيد روزگارى فرشتهاى بوده است و از اينرو نگهداشتن آن را و صدايش را خوش مىدارند و تا حد ممكن از كشتنش پرهيز مىكنند .