عكس 14 - تصويرى از اسد الله صمصام ، تعزيهخوان معروف گيلانى از روى يك تابلوى نقاشى با نوشتهء : « اسد الله با لباس تعزيه ، فدائى اين در خانه . محرم 44 . »
بقيهء تعزيه را تماشا كنند . در لاهيجان كه هشت تكيه داشت ، اين شكل تعزيهخوانى از قديم معمول بود . اما تعزيهخوانى به شكل متحرك ، آنطور كه در شهرهاى مركزى ايران رواج داشته و صحنههاى مختلف و متعدد يك مجلس تعزيه به صورت عبورى خوانده مىشود در گيلان معمول نبوده است .
مجلس تعزيهخوانى معمولا يك يا چند بانى دارد . بانى ممكن است هرساله ثابت باشد و يا اينكه بر حسب مورد ، كسى يا كسانى بانى شوند و مخارج برگزارى تعزيه را بپردازند . مجالس تعزيه دههء اول ماه محرم در شهرها هميشه بانيهاى ثابت داشته كه در قديم معمولا مالكان و بازرگانان عمده بودهاند . دور زدن و پول جمع كردن در تعزيههائى كه بانى دارند معمول نيست و بهطور كلى در تعزيهخوانى گذشته گيلان وجود نداشته است . اما از حدود بيست سى سال پيش به اين طرف ، اين شيوه كه توسط گروههاى تعزيهخوان غيربومى و در فصولى غير از ايام محرم عمل مىشد ، در ميان گيلانيها نيز معمول شده است . تا زمانى كه مالكان و بازرگانان بانى تعزيهخوانى بودند ، اثاث و لوازم اين نمايش مذهبى را هم خودشان تهيه مىكردند . اما در فرايند تغييرات اجتماعى دو سه دههء گذشته ، به تدريج اين امر بر عهدهء قشرهاى ديگر جامعه قرار گرفت و گروههاى تعزيهخوان مجبور شدند خود وسايل و لوازم كارشان را فراهم نمايند . تغيير در شيوهء پرداخت مزد و رواج دور زدن نيز همين روند را طى كرده است . در گيلان علاوه بر مجالس عمومى تعزيهخوانى ، مجالس خاص زنانه هم وجود داشته است و زنها نيز مانند تعزيهخوانان مرد از لباس و ابزار و وسايل رزمى استفاده مىكردند . اين مجالس معمولا در خانهها و در محيطهاى بسته برگزار مىشد . در گيلان تعزيهنامهها يا نسخههاى تعزيه به زبان فارسى است ، اما در بعضى قسمتهاى آن بيتهائى هم به زبان گيلكى آمده است . در قسمت غرب گيلان تعزيهنامهها يا نسخههاى تركى نيز مورد استفاده قرار مىگيرد و به طور كلى در قسمت غرب و حوزهء تالش تعزيهخوانى به نسبت ساير قسمتهاى گيلان رواج كمترى دارد . صاحبان نقشها در يك گروه تعزيهخوانى مثل هر جاى ديگر عبارتند از امامخوان ، زنانهخوان ، شهادتخوان ، على اكبرخوان ، شمرخوان و وردست مخالف يا تختخوان . بچهها تا حدود دوازده سيزده سالگى بچهخوان بهشمار مىآيند . از آن پس اگر صداى خوشى داشته باشند على اكبرخوان و سپس شهادتخوان و در سنين بالا امامخوان مىشوند . در غير اين صورت بچهخوان ، وردست مخالفخوان مىشود و پس از آن اگر صداى پرطنين ، خشن و پرهيجان و رسائى داشته باشد ، شمرخوان و گرنه تختخوان مىشود كه در نقش يزيد ، ابن سعد و غيره ظاهر مىشود . سرپرست گروه تعزيهخوان « ميرزا » ناميده مىشود و بايد از تعزيهخوانان باتجربه و كارآزموده باشد . ميرزا ، تعزيهگردان هم هست . نقش افراد را او تعيين مىكند ، و قرارومدار دستمزد هم با اوست . ميرزا معمولا گروه معينى همراه خود دارد ، و اگر نسخهخوان يا ايفاگر نقشى را كم داشته باشد ، پيش از شروع برنامهء تعزيه در تدارك يافتن و جبران كمبودها و تكميل افراد گروه برمىآيد . بستن قرارداد براى برگزارى مجالس و تنظيم برنامهها از وظايف ميرزاست . تقسيم پولى كه بنا به قرارداد به گروه داده مىشود و يا از طريق دور زدن حاصل مىگردد ، قرار مشخصى دارد كه به « بنچه » موسوم است ، و بر مبناى قران ( ريال ) مىباشد . به اين ترتيب كه هر نسخهخوان بنا به قرارى كه با ميرزا داشته است ، سهم معينى دارد . معمولا بيشترين سهم از آن ميرزا و سپس شهادتخوان و شمرخوان ، و كمترين سهم از آن بچهخوان است ، در صورتى كه اگر بچهخوان ، بخصوص صداى خوبى داشته باشد ، موجب ارج و اعتبار گروه مىشود . يكى از تعزيهخوانان قديمى گيلان مىگفت : « بچهخوان شمشير تعزيهخوان است » و اگر سهم كم مىبرد به خاطر اين است كه مسئوليتى در ادارهء زندگى ندارد . برخى تعزيهخوانان خوب ممكن است خارج از اين قرار بنچه ، با مقدار پول ثابتى قرارداد ببندند . گروههاى تعزيهخوان زنانه هم ، چنين قرارهائى براى پرداخت مزد داشتهاند . گروههاى زنانه گاهى براى مجلس خودشان قبض و به اصطلاح « يارمه » مىفروختند .
در روزهاى دهه اول ماه محرم تعزيههاى معينى اجرا مىشود كه ترتيب آنها تقريبا متناسب با ترتيب زمانى وقايع قبل از عاشورا است . مانند ، مسلم ، طفلان ، حر ، على اكبر و قاسم . روز تاسوعا در همهجا مجلس شهادت حضرت عباس را مىخوانند و عاشورا هم ويژهء تعزيهء حضرت امام حسين ( ع ) است . در غير از ماه محرم مجالس بر حسب نظر و يا نذر بانيان و مجريان آن اجرا مىشود ، جز در روز بيست و يكم ماه رمضان كه اگر در جائى تعزيهخوانى داشته باشند ، حتما مجلس شهادت حضرت على ( ع ) خواهد بود .
در گيلان علاوه بر تعزيههائى كه در ساير نقاط ايران اجرا مىشود ، چند
كتاب گيلان ( فارسى ) — صفحة 452
مساهمون: ابراهيم اصلاح عربانى
ص٤٥٢