شكل 10 - نقاشى بالاى در ورودى مرقد بقعهء آقا مير شهيد در لاهيجان .
تختهنما موجود است ، ولى مورد استفادهء چندانى نيست . از اينرو ، از عكس سياه - سفيد چاپشدهء آن به خاطر باارزش بودن كار ، استفاده شد « 9 » .
صحنهاى ديگر از مبارزهء مسلم با اهالى كوفه در كوىوبرزن را به صورت رنگى در شكل 11 مىتوان ديد . در بقعهء آقا سيد كاظم بن . . . بن موسى الكاظم ( ع ) ( در بابوجان درهء سمام ) ضمن نقاشيهاى مختلف كه كار مشهدى آقا جان لاهيجانى با تاريخ 1335 هجرى قمرى است صحنههايى از دو طفلان مسلم و حضرت زينب وجود دارد . صحنهاى نيز در ديوار داخلى بقعه ، جنگ مسلم را با اهالى كوفه نشان مىدهد كه داراى انسجام تركيب و رنگ گرم در متن است .
در ميان نقاشيهاى مختلف از بقعهء آقا سيد نصير بن امام موسى الكاظم ( ع ) در دهكدهء رانكوه كه شامل تمثال پيغمبر در حال معراج است ، منظرهء جهنم ، جنگ حضرت قاسم با ازرق شامى و تمثال حضرت عباس و على اكبر ديده مىشود . صحنهاى از قيام مختار ( نشسته بر تخت فرماندهى ) نيز وجود دارد ( شكل 12 ) . در اين نقاشى مختار شمشير بر زانو نهاده دستور مجازات داده است و انصار با كلاه عهد زنديه و سپاهيان كلاهخود بر سر ، در خدمت ايستادهاند . اين صحنه ، يادآور مجلس شاهنامهء ارائه شده در شكل 8 است .
تاريخ نقاشى سال 1342 هجرى قمرى مىباشد .
در دهكدهء « ليچا » ى لشتنشا ، بقعهاى به نام آقا سيد محمد يمنى بن امام موسى الكاظم ( ع ) وجود دارد كه در ذيل نقاشيهاى آن جمله زير خوانده مىشود : « عمل مشهدى آقا جان لاهيجانى ولد مرحوم استاد غلامحسين نقاش لاهيجانى 1344 » . نقاشيها شامل صحنههايى از واقعهء كربلا ، ليلا و على اكبر ، گهوارهء على اصغر ، امام زين العابدين ( ع ) در يك گوشه ، پل صراط و ديگر صحنههاى تكرارى ساير بقاع است . چند نقاشى از اين بقعه در شكل 13 تا 15 داده مىشود .
شكل 13 نقشى با تركيب پل صراط و جهنم است . در بالاى نقش ، زنان كفنپوش و مردانى را برهنه ساختهاند و در بخش پائين در ميان جهنم اژدهايى چندسر نقاشى كردهاند و فرشتهاى در وسط نقش ، ترازوئى در دست دارد كه گناهان و ثوابهاى آدميان را وزن مىكند . اين نقاشى نيز كار مشهدى آقا جان لاهيجانى مىباشد .
در شكل 14 بر ستونى از بقعهء مورد ذكر ، مجلسى از حضرت اسماعيل با هالهاى پيرامون چهره و مادرش هاجر با چادر سياه ( هردو را نشسته ) ساختهاند . بالاى نقاشى ، امضاى نقاش به اين صورت آمده است : « عمل مشهدى آقا جان نقّاش لاهيجانى . » در حدود بالاى سر هاجر ، نوشتهاند : « بانى ، خانمى صبيّهء مشهدى رضا قلى با فاطمهء مشهدى حسين قلى . »
شكل 15 نقاشى ديوار بيرونى بقعهء آقا سيد محمد يمنى بن امام موسى الكاظم ( ع ) است . صحنههاى نقاشى ( از سمت چپ و بالا ) حضرت على اكبر سوار بر اسب در كنار خيمه ايستاده و با دست راست اشاره به ام ليلا دارد . ( در سمت راست و بالا ) ، گهوارهء حضرت على اصغر و نيز امام بيمار در بستر بيمارى ديده مىشود . در عكس بعدى ، حضرت عباس مارد بن سديف را با شمشير خود دو پاره كرده است . در اين صحنه امضاى نقاش ديده مىشود .
نقش پائين در سمت راست ، حضرت قاسم را نشان مىدهد كه كاكل يكى از فرزندان ازرق شامى را گرفته از روى زين بلند كرده و در هوا معلق نگاهداشته است و ازرق ، سينه چاك مىكند . عكس سمت چپ ، منظرهء عمومى ديوار بقعه را نشان مىدهد « 10 » .
دهكدهء « پينجا » از روستاهاى آستانه اشرفيه است كه بقعهء آقا سيد محمد بن امام جعفر الصادق ( ع ) در آنجا واقع است . خوشبختانه برعكس بقاع ديگر آثارش از لحاظ هنر نقاشى غنى مىباشد . نقاشيهاى اين بقعه در تاريخ 1333 قمرى به وسيلهء مشهدى آقا جان لاهيجانى ترسيم شده است . از اين بقعه 5 صحنه نقاشى از شكل 16 تا 20 عرضه مىشود .
شكل 16 معراج حضرت رسول اكرم ( ص ) را نشان مىدهد . حضرت سوار بر مركب مشهور خود براق است كه به رنگ زرد طلائى در ارتفاع خورشيد به آسمان رسيده است . هلال ماه با چهرهء نيمرخ آدمى در سمت چپ قرار دارد . دم براق به شكل دم طاووس است . فرشتهاى در وسط نقش و در بخش بالا علمى بهدست دارد . در زير خورشيد ، شيرى ساخته شده كه احتمالا اسد الله است .
فرشتگانى در پيرامون ( بالا و پائين ) حضرت رسول ديده مىشوند .
در شكل 17 حضرت على اكبر مقابل خيمهها سوار بر اسبى لاجوردى ايستاده است در حالىكه بر پيرامون سر علامت قداست دارد . امّ ليلا در سمت
هامش
( 9 ) . اين نقاشى از كتاب « از آستارا تا استارباد » دكتر منوچهر ستوده برگرفته شده است .
( 10 ) . اين چند عكس سياه - سفيد از آرشيو شخصى نگارنده آورده شده است .