نمونههاى ديگر از ترانههاى حماسى و قهرمانى ، سرودها و تصنيفهائى است كه براى نهضت جنگل و پيشواى آن ميرزا كوچك خان ساخته شده است . اين ترانهها با توجه به اشعار ساده و بىتكلفى كه از زبان مردم عامى سروده شده نشاندهندهء احترام عميق و صميمانه و علاقهء زيادى است كه مردم استان نسبت به ميرزا كوچك خان مرد آزادهء گيلان دارند .
ابراهيم فخرائى ضمن نقل اشعار يكى از اين ترانهها مىنويسد تصنيف مزبور را جوانها با حالت مىخواندند . به نظر مىرسد كه منظور نويسنده از حالت نوعى حزن و اندوه است كه با مضمون شعر و ساختار موسيقى آن همسان مىباشد .
چقد جنگل خوسى ، ملت واسى ، خستانبوستى * مى جان جانانا ، تراگوما ميرزا كوچك خانا .
خدا دانه كه من نتانم خفتن از ترس دشمن * مىديل آويزانا ، ترا گوما ميرزا كوچك خانا .
چرا زودتر نائى ، تندتر نائى - تنها بنائى * گيلان ويرانا ، ترا گوما ميرزا كوچك خانا .
بيا اى روح روان ، تى ريش قربان بهم نوانان * تى كاس چومانا ، ترا گوما ميرزا كوچك خانا .
اما رشت جغلان ، ايسيم تى قربان كنيم امى جان * تى پاجير قربانا ،
دوم - ترانههاى حرفهاى ( كشتوكار ) : قسمت عمدهء موسيقى عاميانهء گيلان به ترانههاى مختلف مربوط به چگونگى تلاش و معيشت روستائيان منطقه اختصاص دارد ، بخصوص چون كشت برنج و شاليكارى از ديرباز در شمار فعاليتهاى عمدهء كشاورزى مردم گيلان بهشمار مىرفته است ، ترانههاى متعددى در زمينهء دامدارى و چگونگى كشت ، داشت و برداشت اين محصول در موسيقى عاميانهء گيلان يافت مىشود .
بوميان منطقهء ديلمان كه غالبا به گلهدارى و دامدارى اشتغال دارند با استفاده از ساز نى ، آهنگهاى دلپذيرى ساختهاند .
سوم - ترانههاى مخصوص تشريفات مختلف ( جشن عروسى ، تولد ، عيد . . . ) : در گيلان از ديرباز در جشن و سرور ، ترانهسرائى و شعرخوانى و نوازندگى رواج داشته است .
سيد ظهير الدين مرعشى در كتاب « تاريخ گيلان و ديلمستان » ( 815 هجرى قمرى ) به مراسم شكار سلطان اشاره مىكند :
« و چون روز نخجير باشد ، تمامى گيل و ديلم در آنجا جمع گردانند و از سر آن دو پرچين مردم را بازدارند ، چنانكه مور را مجال عبور نماند و به آواز بلند نقاره و سرنا در آن جنگل درآيند و آهستهآهسته قدم پيشتر نهند . . . » « 1 »
و يا در مراسم خيرمقدم « كاركيا يحيى خان » حاكم الموت به حضرت شاهزاده ، اشاره به استفاده از دف ، چنگ و نى توسط مطربان خوشالحان شده است . « 2 »
همچنين در مراسم ختنهسوران شاهزاده ، از آواز رود و سرود ذكرى به ميان آمده است . « 3 »
ورزا جنگى ( جنگ گاوان نر ) از مراسم قديمى روستاهاى گيلان محسوب مىشود ، كه غالبا در فصل پائيز و پس از برداشت محصول برگزار مىگردد . در همهء اين مراسم نوازندگان با استفاده از سازهاى نقاره و ساز ( ساز بادى شبيه قرهنى ) هنرنمائى مىكنند . از اين سازها در مراسم كشتىگيرى و به خصوص در موقع ورود كشتىگيران به ميدان و نيز در شكار استفاده مىشود .
استفاده از ساز و نقاره در مراسم ريسمانبازى و ختنهسوران از قديم در گيلان مرسوم بوده است .
چهارم - ترانههاى توصيفى : طبيعت گيلان سرشار از زيبائى است ، به همين جهت همبستگى نزديكى در قلمرو زندگى بوميان مناطق مختلف گيلان با طبيعت ديده مىشود و انواع سرودهاى عاميانه در زمينهء ستايش از مواهب طبيعى از قبيل جنگل ، رودخانه ، چشمهسارها و مزارع و مراتع در قالب موسيقى فولكلور اين استان تصنيف شده است . نمونهء اين نوع ترانه آهنگ « كريشيم » است كه از معروفترين آهنگهاى محلى گيلان بهشمار مىرود .
كريشيم - كريشيم عزيز كريشيم * - كريشيم عزيز كريشيم بابام كريشيم
ت امرا بال ببال ، دريا كنار شيم * كوجى كرجى توراى بادبان فكوشم
كنار سفيدهرود سامان كنم شم * كنار سفيدهرود مىتوم بيجار
به ايتا گول اويا مىديل دوچار * كريشيم - كريشيم عزيز كريشيم . . .
برگردان به فارسى همراه تو دست بدست بكنار دريا برويم اى كرجى كوچك ، بادبان ترا بالا كشيم كنار سفيدرود را هدف خود قرار مىدهم و مىروم كنار سفيدرود ، در مزرعهء شالىِ من دل من به يك گلى در آنجا بسته است پنجم - ترانههاى عاشقانه : بهطور كلى بيشتر ترانههاى عاميانه گيلان مضامين عشقى دارند و حتى آهنگهاى قهرمانى و حرفهاى هم به مسائل عاشقانه ختم مىشوند و مضامين عاشقانهء آنها بر مضامين توصيفى و حرفهاى يا قهرمانى مىچربند . مثلا در ترانهء « هى يار هى يار » با آنكه سخن از جنگ و تفنگ و « صد و سى سوار » به ميان مىآيد ، ولى هدف همهء اين تجهيزات جز ربودن يار نيست ؛ در بيشتر ترانههاى حرفهاى هم كنايهها و استعارات عاشقانه اساس مضمون را تشكيل مىدهد و همهجا صحبت از يار به ميان مىآيد . به قولى شصت درصد ترانههاى محلى گيلان داراى مضامين عاشقانه مىباشند .
بشن بواج چمن شمسى جهانى * يار مىبرد رايمونه آمه
اما هو طلعت و شيرينزبانى * يار مىبرد رايمونه آمه
هى يار هى يار * يار مىبرد رايمونه آمه
صد و سى سوار * يار مىبرد رايمونه آمه
هامش
( 1 ) . تاريخ گيلان و ديلمستان ، سيد ظهير الدين مرعشى ، به كوشش دكتر منوچهر ستوده ، چاپ دوم ، انتشارات اطلاعات ، تهران 1364 ، صفحهء 318 .
( 2 ) . همان كتاب ، صفحهء 385 .
( 3 ) . همان كتاب ، صفحهء 390 .