گاهى نيز ابيات اشعار با جملههاى موسيقى مطابقت ندارند .
در اين مورد ناگزير تغييراتى در متن اشعار يا ساختمان موسيقى داده مىشود تا سرانجام شعر و موسيقى شكل نهائى و مشترك خود را بازيابند .
و اما ترانههائى كه شعر و موسيقى آنها مشتركا ساخته مىشود . اينگونه ترانهها معمولا اثر آهنگسازان گمنام است و آنچه در آنها به چشم مىخورد هماهنگى و وحدتى است كه بين مفهوم ، حالت و خصوصيات كلام و موسيقى وجود دارد و خود نشان مىدهد كه شعر و موسيقى اين ترانهها اثر شخص واحدى است .
بهطورى كه گفته شد بيشتر ترانههاى عاميانه و محلى گيلان به همراهى رقصهاى محلى و عاميانه اجرا مىشود ، ولى ترانههائى نيز رايج است كه فقط به رقص اختصاص داشته و فاقد كلاماند . اين ترانهها به وسيلهء سازهاى محلى به اجرا درمىآيد .
ترانههاى محلى و افسانههاى عاميانهء گيلان
از انواع ترانههاى عاميانهء گيلان آهنگهاى خاصى هستند كه همراه قصهها و داستانهاى عاميانه اجرا مىشوند .
در گوشهوكنار نواحى مختلف گيلان ، داستانها و افسانهها و متلهاى عاميانه بكر فراوانى يافت مىشود . بسيارى از اين داستانها غالبا همراه با موسيقى به اجرا درمىآيند ، ولى موسيقى اين داستانها از اصالت كمترى برخوردار بوده و بيشتر جنبهء بداههسرائى آزاد دارند ، گاهى هم از آهنگ موسيقى ترانههاى ديگر استفاده مىشود .
از افسانههاى عاميانه و محلى نمونههاى متعددى در دست است كه آهنگ موسيقى خاصى دارند . فرم موسيقى اينگونه آهنگها با فرم انواع مختلف ترانههاى عاميانه اختلاف دارد و بر خلاف انواع ديگر آهنگهاى محلى ، اختلاطى است از موسيقى آوازى و سازى . به اين ترتيب كه طى اين آهنگها به نوازنده و خواننده ، به تناوب ، مجال خودنمائى داده مىشود ؛ بهطورى كه مشكل بتوان اين ترانهها را موسيقى كاملا آوازى يا كاملا سازى بهشمار آورد .
رابطهء ترانههاى عاميانهء گيلان با رديف موسيقى سنتى ايران
مسئلهء خويشاوندى موسيقى عاميانه و موسيقى سنتى ايران از جمله مسائلى است كه كمتر مورد مطالعه و تحقيق قرار گرفته است .
ميان موسيقى عاميانه از طرفى و موسيقى كلاسيك ملى ما از طرف ديگر تأثيرهاى متقابلى وجود دارد . احتمال مىرود كه برخى از گوشههاى دستگاههاى موسيقى سنتى ، در اصل ترانههاى محلى و عاميانه باشند كه در دستگاه بخصوصى راه يافته و حتى جنبهء محلى خود را يكباره از دست دادهاند ، و يا برعكس گوشهاى از فلان دستگاه ، برخى از ريزهكاريهاى اصلى خود را از دست داده ، تحريفاتى پذيرفته و به صورت عاميانهء سادهاى ، در فولكلور موسيقى جايگزين شده است .
در موسيقى عاميانهء گيلان ترانههائى وجود دارند كه تأثير حالت خاص موسيقى دستگاهها در آنها بارز است تا جائى كه به نظر مىرسد بتوان در تقسيمبندى انواع ترانههاى عاميانهء گيلان نوع خاصى را به اين قبيل ترانهها اختصاص داد .
ترانههاى عاميانهء گيلان از نظر موضوع
ترانههاى عاميانهء گيلان را به چند طبقهء مشخص تقسيم كردهاند :
ترانههاى قهرمانى و حماسى ، ترانههاى حرفهاى ( كشتوكار ) ، ترانههاى مخصوص تشريفات مختلف ( جشن عروسى ، تولد ، عيد ) ، ترانههاى توصيفى ، ترانههاى عاشقانه ، آهنگهاى كودكانه و لالائى ، ترانههاى مذهبى و نوروزخوانى .
اول - ترانههاى قهرمانى و حماسى : يكى از نمونههاى جالب موسيقى قهرمانى و حماسى استان گيلان ترانه « يدوله » است كه قدمت آن به روزگار هجوم مغولان به گيلان مىرسد ( حدود 706 هجرى قمرى )
خواهر و برادرى كه در يكى از روستاهاى مناطق جنگلى تالش زندگى مىكردند . برادر كه « يدوله » نام داشت با هيزمشكنى و شكار در تلاش معاش بود و خواهر به رتقوفتق امور منزل مىپرداخت . يدوله نى مىنواخت و خواهرش به زيبائى آواز مىخواند . ترنمساز و آواز اين برادر و خواهر زبانزد خاص و عام بود ، تا آنجا كه احشام متعلق به آنان نيز بر اثر عادت ، با آواز و ساز آنان به چرا مىرفتند .
پس از هجوم لشكريان مغول به گيلان ، در يكى از روزها كه يدوله در جنگل به هيزمشكنى مشغول بود ، عدهاى از مغولان به خانه او يورش بردند و بعد از غارت اموال منزل به سراغ احشام رفتند ، ولى موفق به بيرون آوردن آنان از طويله نشدند ؛ به همين جهت با خنجر به جان گوسفندان افتادند . خواهر يدوله كه ناظر اين منظرهء دلخراش بود از مغولان مىخواهد كه اجازه دهند او احشام را از طويله بيرون ببرد ، زيرا اين حيوانات فقط با آواز او حركت مىكنند .
پس از آن خواهر با صداى بلند شروع به خواندن ترانهء « يدوله » مىكند و ضمن خارج كردن احشام از طويله ، برادرش را در جنگل به كمك مىطلبد .
يدوله با كمك چند نفر از دوستان خود با تبر و داس به سربازان مغول حمله مىكند و بعد همراه با خواهر خود در ميان جنگلهاى تالش ناپديد مىشود .
يد الله يد الله يد الله يد الله * صد و سى رمه شه اسپه با زنجير شه
يد الله جان يد الله جان يد الله جان * يد الله يد الله
يد الله يد الله يد الله يد الله * يد الله يد الله يد الله يد الله
يد الله جان يد الله جان يد الله جان * يد الله يد الله
صد و سى رمه شه اسپه با زنجير شه * صد و سى رمه شه اسپه با زنجير شه
ورزا با پالون شه * براله براله براله
يد الله جان يد الله جان يد الله جان * يد الله جان يد الله جان يد الله
يد الله يد الله يد الله يد الله * دردم اى دِنيِه كى را بواجم
درد يارم نيه كى را بواجم * براله براله براله براله
يد الله جان يد الله جان يد الله * يد الله جان يد الله جان يد الله
يد الله يد الله يد الله يد الله * دردم اى دنيه كى را بواجم
درد يارم نيه كى را بواجم * براله براله براله براله