روسيه شوند و اجازه بهرهبردارى از ماهيان سواحل جنوبى درياى خزر را در مقابل دريافت اجارهبهاى سالانهاى معادل 000 ، 65 ريال به شخصى به نام « عبدل » از اتباع روسيه تزارى واگذار نمايند .
اين وضع تا آغاز صدارت ميرزا تقى خان اميركبير ادامه داشت . اميركبير به محض آنكه كار اداره امور را به عهده گرفت مصرانه براى لغو پيمان عبدل كمر بست و مبارزات و فعاليتهاى پىگير او موجب شد كه اين پيمان در سال 1265 هجرى قمرى لغو شود . « 8 »
حاجى ميرزا آقاسى در جهت رهائى شيلات از چنگ روسها تلاش فراوانى نمود ولى بطورى كه خواهيم ديد توفيق چندانى بدست نياورد . وى با دخالت روسها در شيلات مخالف بود و از اجاره دادن شيلات به اتباع روس حتى المقدور جلوگيرى مىكرد و به حكام نواحى شمالى ايران نوشته بود كه بدون اجازه او هيچيك از شيلات را به روسها اجاره ندهند .
حاجى ميرزا آقاسى در نامهاى به اسمعيل خان مباشر شيلات چنين مىنويسد :
« حكايت تازه شنيدم به نظرم غريب آمد از استرآباد روزنامه نوشته بودند كه آقاسى نام ، آدم تو ، شيلات استرآباد را به تجّار روس اجاره داده است . اگر اين حكايت راست باشد خدا مىداند ديگر از دست من خلاص نخواهى شد . در عرض اين مدت مرا نشناخته باشى خيلى بعيد است . من دارم ساير شيل را هم از دولت بهيه روسيه مىگيرم ، آدم تو برمىدارد شيلاتى را كه در دست ماست به تجار روس اجاره مىدهد ؟ مجملا مىنويسم اگر فى الواقع اين كيفيت اصل دارد به ورود نوشته آدمى بفرست آن آدمك را كه آقاسى نام است از سر شيلات استرآباد بردارند و كسى ديگر را مباشر اين امر بكن كه شيلات را از دست تجار روس بگيرد و در دست خودش باشد ، اگر در حقيقت حرف بىجا و بىپائى است بنويس كه مستحضر باشم البته به زودى شرح اين فقره را نوشته بفرست تا بدانم . باقى و السلام »
ضمنا حاجى ميرزا آقاسى طى نامهاى به وزيرمختار روس هرگونه واگذارى و اجاره شيلات را به اتباع روس از سوى حكام بدون اجازه دولت ايران باطل اعلام نمود . « 9 »
حاجى ميرزا آقاسى براى آنكه شيلات مستقيما تحتنظر خودش اداره شود از محمد شاه درخواست نمود كه تمام شيلات درياى خزر را به او اجاره دهد و بعد از آن هرنقطهاى از شيلات را كه در اجاره تبعه روس بود و مدت آن پايان مىيافت سعى مىكرد به اتباع روس اجاره ندهد .
چنانكه عمل كفتانيكوف تاجر روس كه مدت هفت سال شيلات گركانرود را اجاره كرده و پس از پايان مدت اجاره نمىخواست آن را به تصرف دولت بدهد مورد اعتراض دولت ايران واقع شد و شيلات گركانرود به ميرزا ابراهيم خان دريابيگى اجاره داده شد و مراتب به وزارت خارجه روسيه اعلام گرديد . « 10 »
مقاومت حاجى ميرزا آقاسى در مقابل روسها در شيلات شمال موجب گرديد كه روسها بر اساس نفوذ سياسى خويش در ايران اعمال قدرت نمايند و هروقت بين دولت ايران و مستأجرين شيلات تابع روس اختلافى پيش مىآمد سفارت روس در كمال شدت از دعاوى اتباع دولت متبوع خود پشتيبانى مىنمود ؛ چنانكه در مورد اختلافى كه بين حاجى مير ابو طالب تبعه روس و دولت پيدا شد سفارت روس نامههاى سختى مبنى بر حمايت از دعاوى مير ابو طالب به وزارت خارجه ارسال داشت و ضمن تهديد ، دولت ايران را مكلف به قبول شرايط ويژهاى نمود « 11 » . بدينترتيب موضعگيرى روسيه كوششهاى حاجى ميرزا آقاسى را در مورد استقلال امور شيلات شمال نقش بر آب ساخت و عاقبت حاجى ميرزا آقاسى را به التماس و تضرع وادار كرد . وى در ربيع الاول 1262 طى نامهاى به سفارت از تخلفات و تعديات اتباع آن دولت در مورد صيد ماهيهاى درياى خزر شكايت كرد و تقاضا نمود ترتيبى داده شود كه هيچيك از اتباع دولت بهيّه روسيه بدون كسب اجازه از او در سواحل بحر خزر از اترك تا آستارا به كار صيد و صيادى اشتغال نورزند . سفارت روس جواب نامه مزبور را با توجه به تقاضاى حاجى ميرزا آقاسى نوشته وعده داد كه اتباع خود را از اقدام به صيد ماهيان بدون كسب اجازه بازدارد .
امّا اقدام مؤثرى به عمل نيامد و اختلاف حاجى ميرزا آقاسى با روسها تا پايان حل نشد و هميشه اين اختلاف باقى بود تا اينكه اميركبير اداره امور مملكت را به عهده گرفت و همه كوشش خود را براى جلوگيرى از توسعه نفوذ و كوتاه ساختن دست خارجيان از امور ايران به كار برد . بىترتيبى وضع شيلات و دخالت نمايندگان سياسى و كنسولى روسيه تزارى در امور آن به عنوان حفظ منافع اتباع روس از مسائلى بود كه اميركبير به اصلاح آن توجه خاصى مبذول مىداشت . وى براى اين منظور تصميم گرفت شيلات را به ميرزا ابراهيم خان دريابيگى تبعه ايران اجاره داده و او را مسئول اينكار نمايد .
طبق دستور اميركبير ميرزا محمد على خان نايب اول وزارت امور خارجه در ماه ربيع الاول 1265 مراتب را به اطلاع وزيرمختار روس رسانيد .
موضوع اجاره دادن شيلات بحر خزر به ميرزا ابراهيم خان مورد اعتراض وزيرمختار روس واقع شد و به عناوين مختلف درصدد شكايت و كارشكنى برآمد .
اميركبير به اين اعتراضات ترتيب اثر نداد و براى مدت چهار سال شيلات را به ابراهيم خان دريابيگى اجاره داد و هرگاه اتباع روس در امور شيلات دخالت مىكردند از اين كار جلوگيرى نموده به سفارت روس اعتراض مىكرد .
هنگامى كه ابراهيم خان در پرداخت قسط ديوانى تأخير كرد اميركبير اجارهنامه را فسخ و شيلات را به ميرزا اسمعيل و محمد ولى بيك نامى اجاره داد . در زمان اميركبير مال الاجاره شيلات از پنج هزار تومان به بيست و پنج هزار تومان رسيد ، اما پس از قتل او اجارهبها بار ديگر به پنج هزار و پانصد تومان تنزل كرد !
موضوع بهرهبردارى شيلات چنانكه گذشت نهتنها از لحاظ سياسى به
هامش
( 8 ) . شيلات ايران ، دانشكده علوم ارتباطات اجتماعى ( ميهن ما ) ، بخش اول .
( 9 ) . عصر بىخبرى يا تاريخ امتيازات ايران ، ابراهيم تيمورى ، انتشارات اقبال ، تهران 1332 ، صفحه 277 .
( 10 ) . همان كتاب ، صفحه 278 .
( 11 ) . گيلان در گذرگاه زمان ، ابراهيم فخرائى ، انتشارات جاويدان ، تهران 1362 ، صفحه 104 .