فصل دهم زنبوردارى در گيلان
برخى از زيستشناسان بر اين عقيده هستند كه زنبور عسل ميليونها سال پيش از انسان در روى زمين مىزيسته است . آثارى از كاوشهاى زمينشناسى كه تاريخ ظهور انسان را بر روى زمين مدلل مىسازد مربوط به ششصد هزار سال پيش است . برخى از دانشمندان نيز قدمت انسان را به يك ميليون سال قبل مىرسانند ، حتى اگر نظريهء اين گروه را بپذيريم به اين نتيجه مىرسيم كه زنبور عسل 149 ميليون سال زودتر از انسان بر روى زمين ظاهر شده است ، زيرا كاوشهاى علمى زمينشناسى وجود زنبور عسل را در 150 ميليون سال قبل گواهى مىنمايد .
تكامل شيوهء زندگى زنبور عسل بىشباهت به انسان نيست . اين حشرهء شگفتانگيز نيز همانند انسان ابتدا فاقد يك زندگى اجتماعى بوده و به صورت انفرادى روزگار مىگذرانده است . 100 ميليون سال قبل كه دورهء رشد و تكثير شديد گياهان و گل دادن آنها آغاز گرديد زنبور عسل نيز به زندگى انفرادى پايان بخشيد و زندگى گروهى يا اجتماعى را شروع كرد .
اگر به وجود زنبور عسل در 150 ميليون سال قبل شك كنيم آثار بهدست آمده از زنبور عسل به صورت سنگواره مربوط به 40 ميليون سال پيش شكى در قدمت اين موجود شگفتانگيز باقى نمىگذارد . سنگوارههاى مزبور هماكنون در چند موزهء معروف جهان از جمله موزهء زنبور عسل شهر وايمار در آلمان نگهدارى مىشود .
هنوز روشن نيست كه در چه زمانى انسان عسل را شناسائى كرد و آن را به عنوان يك مادهء غذائى مورد استفاده قرار داد . بر اساس آثار و مدارك بهدست آمده در 000 ، 12 سال قبل از ميلاد انسان عسل را مورد استفاده قرار مىداده است : « روى ديوارهاى غار بيكوب اسپانيا در يك اثر نقاشى ، شخصى ديده مىشود كه از يك جمعيت زنبور عسل كه در داخل حفرهء سنگى زندگى مىكرده مشغول برداشتن عسل است . اين اثر متعلق به 000 ، 12 سال قبل از ميلاد مسيح است . اخيرا نيز نقاشى ديگرى در يكى از غارهاى نزديك شهر والانس اسپانيا كشف شده كه به احتمال قوى بايد مربوط به همان دوره باشد . . . » « 1 »
در مصر سنگنبشتههائى پيدا شده كه اشكالى از زنبور عسل و كندوهاى گلى بر روى آنها مشاهده مىشود . اين سنگنبشتهها متعلق به دوران فراعنهء مصر و حدود 4000 سال قبل از ميلاد مسيح است . در موزهء تاريخ طبيعى استكهلم پايتخت سوئد آثارى به معرض نمايش گذاشته شده كه نشان مىدهد زنبور عسل در اين سرزمين مىزيسته و مردم نيز از عسل استفاده مىكردهاند .
نخستين كتابى كه در مورد زنبور عسل و زنبوردارى از دوران باستان به دست ما رسيده است تأليف ارسطو حكيم بزرگ يونان است . وى 350 سال قبل از ميلاد مسيح مىزيسته است . قبل از او سولون در 620 سال پيش از ميلاد قانونى دربارهء زنبوردارى نوشته بود .
مؤلف كتاب « زنبور عسل و پرورش آن » دكتر نعمت الله شهرستانى كه سالها در دانشكدهء كشاورزى دانشگاه گيلان به تدريس اشتغال داشته با استفاده از منابع و مآخذ معتبر خارجى تاريخچهء كاملى از زنبور عسل را در آثار و تراجم خويش بهويژه « زنبور عسل و پرورش آن » به رشتهء نگارش كشيده است . بر اساس آنچه وى نوشته است شارلمانى امپراطور بزرگ اروپا در سال 800 ميلادى اولين زنبورستان با كندوهاى سبدى را در يكى از مزارع خويش ايجاد كرد و دستور داد كه در تمام مزارع زنبوردارى معمول گردد و در هر مزرعه اجبارا چند كندو براى توليد عسل نگهدارى شود . قرون وسطى سالهاى پررونق زنبوردارى و توليد عسل در تمام اروپا بود و بيشتر از همه كشيشها به كار زنبوردارى مىپرداختند . در سويس يك محقق نابينا به نام فرانتس هوبر « 2 » به كمك خدمتكارش كندوئى با قابهاى متحرك ساخت تا زندگى داخلى زنبورها را بهتر و دقيقتر مطالعه نمايد . اين نخستين قاب متحرك بود كه در تاريخ ساخته شد ؛ هوبر فقط براى مطالعه و تحقيق از آن استفاده كرد ، ولى 30 سال پس از آنكه وى رخت از جهان بست بهرهبردارى از قابهاى متحرك آغاز گرديد و زنبوردارى مدرن بر روى آن پايهگذارى شد .
اولين مدرسهء زنبوردارى در اوكراين تأسيس شد . مؤسس آن پروكوپوويچ « 3 » بود كه در سال 1850 ميلادى چشم از جهان پوشيد . در سال 1851 ميلادى لانگستروت « 4 » آمريكائى كندوهاى مجهزى با قابهاى متحرك ساخت كه به بازار عرضه شد و استفاده از آن عموميت يافت . در سال 1882 ميلادى وانكلر « 5 » ساعتساز آلمانى دستگاه توليد ملكهء زنبور عسل را بهطور مصنوعى ساخت .
بر اساس آمارى كه در اواخر دههء گذشته ارائه شده 50 ميليون جمعيت زنبور عسل در جهان وجود دارد . در هر جمعيت بهطور متوسط 000 ، 35 زنبور وجود دارد . تعداد زنبورداران دنيا به 5 / 6 ميليون نفر مىرسد . مقدار توليد
هامش
( 1 ) . زنبور عسل و پرورش آن ، دكتر نعمت الله شهرستانى ، مركز نشر سپهر ، چاپ نهم ، تهران 1370 ، صفحهء 24 .
( 2 ) .Franz Huber( 3 ) .Prokopowitsch( 4 ) .Langstroth( 5 ) .Wankler