تخمگذارى در ملكه بسيار زياد و قوى است ، ولى در كارگران چنين قدرتى وجود ندارد . چون دستگاه تناسلى آنها ناقص بوده و جفتگيرى برايشان ممكن نيست . در عوض كارگران پرستارى از نوزادان را به عهده مىگيرند ، يعنى در هر كندو ملكه تخم مىگذارد و كارگران تخمها و نوزادان را پرستارى نموده ، تغذيه و پرورش مىدهند ، بهعلاوه نظافت داخلى كندو نيز به عهده عدهاى از كارگران است . تعدادى از كارگران مشغول حمل زبالهها و اجساد مردگان به خارج از كندوها مىباشند . گروهى وظايف ساختن حجرات را به عهده دارند و تعدادى مسئوليت گرم كردن و يكنواخت نگهداشتن هواى داخلى كندو را دارند . دستهاى از كارگران نيز به عنوان محافظ در مقابل دشمنان خارجى به دفاع مىپردازند . وظيفهء تقسيم مواد غذائى نيز به عهده عدهاى ديگر از كارگران است .
هريك از وظايف ذكر شده را زنبورهاى كارگر با توجه به سن خود عهدهدار مىشوند ، يعنى 24 ساعت پس از تولد حجراتى را كه از آن خارج شدهاند تميز مىكنند . از چهارمين روز پس از تولد ، مسئوليت تغذيه نوزادان را به عهده مىگيرند . در ششمين روز مأمور تغذيه نوزادان جديد با ژلهء سلطنتى مىشوند . بديهى است كه غدد ترشّحكنندهء ژله سلطنتى از اينروز به بعد شروع به كار مىنمايند و زنبوران جوان قادر خواهند بود وظيفهء تغذيهء نوزادان جوان را كه بايد در غذاى آنان ژلهء سلطنتى باشد بر عهده بگيرند . لازم به ذكر است كه نوزاد ملكه در تمام طول مدت نمو جنينى خود از ژله تغذيه مىنمايد ، ولى نوزادان كارگر و نر فقط در سه روز اول عمر خود از اين ژله بهرهمند مىگردند .
غدههاى ترشحكنندهء ژلهء سلطنتى در زنبوران جوان تابع مصرف مقدار زيادى گردهء گل است و اگر گرده گل به آنان نرسد غدد مذكور نيز نمو نمىنمايند .
از روز دهم در انباشتن شهد گلها و گردهء گل مداخله دارند و براى تبخير آب موجود در شهد كه به شكل عسل درآيد و قابل پوشاندن و محفوظ ماندن باشد اقدام مىنمايند . ضمنا اجسام خارجى و زائد مانند زنبوران مرده و ناقص ، حشرات موذى ، اجساد غارتگران كندو را به خارج حمل مىنمايند . همچنين پر كردن منافذ و شكافها به وسيلهء برهموم بر عهده آنان است . ( برهموم از صمغ جوانهء گياهان مخصوصا جوانه درختان تبريزى تهيه مىشود . )
آخرين مرحلهء كار ، شناسائى جايگاه كندو است . زنبوران جوان در اين دوره با پروازهاى كوتاه در اطراف كندو به موقعيت كندو پى مىبرند و محل استقرار كندو را به خاطر مىسپارند . در اين موقع غدهء سازنده ژلهء سلطنتى تدريجا كوچك شده و به حد ناچيزى مىرسد و وظيفهء توليد ژله خاتمه مىيابد ، بالعكس غدههاى سازنده موم كه در زير شكم زنبور عسل و بين حلقههاى شكمى جاى دارند نمو مىنمايند .
زنبور جوان از روز هيجدهم به ترشح موم به صورت صفحات كوچك مىپردازد . هربار پس از ترشح صفحات موم آن را به دهان برده با بزاق مخلوط مىنمايد و مىجود و سپس به شكلى كه لازم دارد درآورده و در كنار حجراتى كه به ساختن آنان مشغولند جاى مىدهد .
هرورقهء نازك موم را هشت تا ده هزارم گرم محاسبه كردهاند و براى آنكه يك كيلوگرم موم ترشح شود حداقل 000 ، 250 ، 1 عدد از اين ورقهاى نازك و ظريف لازم است . در اين سن مراقبت از مدخل كندو ، مقابله با دشمنان و بيرون راندن زنبورهاى نر از كندو ( پس از اتمام دورهء عسل ) نيز از وظايف زنبورهاى نوجوان است . آنها از روز بيستم به بعد به جمعآورى توشه ، تجسس گلها و جمعآورى شهد و گرده مىپردازند .
در دو پاى آخر زنبور عسل كارگر زائدهاى شبيه سبد قرار دارد كه زنبور كارگر در صحرا گرده گل را داخل آن جمع كرده و به طرف كندو حركت مىكند .
براى يك كندو در تمام مدت سال چند كيلو عسل كفايت مىكند كه مصرف سالانهء زنبورها را تأمين نمايد ، ولى آنها چندين برابر ما يحتاج خود را در كندو ذخيره مىنمايند و اگر باز هم دسترسى به منابع قندى و شهد گل بيابند با كمال علاقه و اشتياق به جمعآورى آن مىپردازند .
زنبور عسل در تمام مدت عمر كوتاه خود از موقع تولد تا لحظهء مرگ فعال است و خواب و آسايش ندارد . اين حيوان در تمام مدت شب كه به علت تاريكى قادر به پرواز نيست در داخل كندو به كار اشتغال دارد ، بدينترتيب كه با بالزدنهاى مكرر هوا را به جريان واداشته و آب اضافى موجود در شهد را تبخير مىنمايد و غلظت آن را به حدى مىرساند كه عسل در محيط خارج مقاوم بوده و به زودى فاسد نشود . هريك از سلولهايشان كه پر از عسل مىشود ورقهء نازكى از موم به منظور حفاظت ، روى آن را مىپوشاند . در اين كارها ملكه و زنبورهاى نر شركت نمىكنند .
فايدهء زنبور عسل تنها توليد عسل نيست . اين حشرهء شگفتانگيز از نظر توليد بيشتر ميوهها و بذرها در گردهافشانى نقش مؤثرى بر عهده دارد . محصول باغهايى كه زنبور عسل بدانها راه ندارد به مراتب كمتر از باغهايى است كه در آنها زنبورهاى عسل فعاليت مىنمايند . بهطورى كه كارشناسان اظهارنظر كردهاند وجود كندوهاى زنبور عسل در باغها محصول برخى از درختان مانند سيب را به 10 برابر و برخى ديگر مانند گلابى را به 13 تا 14 برابر افزايش مىدهد . غير از عسل فرآوردههاى ديگرى نيز توليد مىكند كه ذيلا به شرح آنها مىپردازيم :
عسل
در مورد ارزش غذايى عسل سخن بسيار گفته شده است . طب سنتى از عسل به عنوان دارويى مؤثر براى درمان برخى از بيماريها استفاده مىكند . در قرآن كريم آمده است :
و پروردگارت به زنبور عسل وحى كرد كه از كوهها خانهها بگير و از درختان و از آنچه بنا مىكنند ، سپس از همهء ميوهها بخور و راههاى پروردگارت را به انقياد برو . از شكمهاى آنها شرابى بيرون آيد كه رنگهاى آن گوناگون باشد ، از آن شفائى براى مردم باشد ، بىگمان در آن آيتى است براى گروهى كه مىانديشند . « 7 »
حال ببينيم اين پديدهء شگفتانگيز چيست ، چگونه به وجود مىآيد و از چه
هامش
( 7 ) . قرآن كريم ، سورهء نحل ، آيهء 68 و 69 . ( ترجمهء زين العابدين رهنما )