دامداران غيرساكن يا متحرك :
اين گروه از دامداران گيلان فصلهاى پاييز و زمستان را در مناطق جنگلى بسربرده اوائل بهار به مراتع ييلاقى كوچ مىنمايند و تا اوائل پائيز در اين مراتع باقى مىمانند . حرفهء اصلى اين گروه ، دامدارى و بهطور عمده گوسفنددارى است . روش دامدارى آنها همان شيوه و روش سنتى است با اين تفاوت كه در گذشته تعداد دامها و افراد دامدار كمتر بوده و بالنتيجه مراتع و علوفه نيز وضع بهترى داشتهاند ؛ در حال حاضر تعداد دامها افزايش يافته و مشكل كمبود علوفه ، دامداران را دچار زحمت كرده است بدينجهت تعداد قابلتوجهى از آنها حرفهء اصلى و سنتى خويش را رها كرده راهى شهرها شدهاند .
محل اصلى زندگى اين گروه از دامداران گيلانى مناطق جنگلى است .
برخى از آنان در داخل جنگل به صورت اجتماعى و همراه با ساير دامداران زندگى مىكنند و برخى ديگر در مناطق مختلف جنگل پراكنده شده و به مرور زمان در بالاى كوهها و يا قعر درهها براى خود خانه و محل سكونت بنا نمودهاند . تعدادى از اين دامداران نيز در داخل جنگل و در چند محل براى خود محل سكونت و خانه موقت درست كردهاند ، زيرا دامهاى خود را در داخل جنگل و در مراتع مختلف جنگلى تعليف مىنمايند . هنگامى كه سرما آغاز مىشود دامداران متحرك دامهاى خود را به داخل جنگل مىبرند ، زيرا هواى جنگل ملايمتر است . بديهى است همزمان با هدايت دامها به سوى جنگل خانه و زندگى آنها نيز از ييلاق ، به محل اصلى سكونتشان يعنى جنگل منتقل مىشود . وقتى سرما شدت مىيابد و هواى جنگل در مناطق مرتفع نيز به سردى مىگرايد و برف سطح جنگل را مىپوشاند چوپانان ، دامها را تدريجا ، به مناطق جنگل ميانبند و كمارتفاع كه هواى ملايمترى دارد ، هدايت مىكنند .
چوپانان براى استراحت در شبها از گاوسراهاى چوبى در مراتع جنگلى و پناهگاههائى كه از تنه و كنده درختان ساخته شده استفاده مىكنند . گرچه امكان استراحت واقعى براى آنها ، در هواى سرد با نداشتن غذا و پوشاك و وسائل كافى وجود ندارد ، ولى بههرحال اين افراد زحمتكش ، كه اكثرا نيز فقير مىباشند ، با زندگى سخت و كار طاقتفرسا خو گرفتهاند . با چنين وضعى لازم به توضيح نيست كه چوپانان از نظر بهداشتى در شرائط نامساعدى بسر مىبرند . آنان از استحمام محروم هستند و غالبا خود و افراد خانوادههايشان دچار امراض و بيماريهاى گوناگون مخصوصا بيماريهاى مشترك بين دام و انسان هستند . بهطور يقين تا زمانى كه روش دامدارى به شكل كنونى يعنى به شيوه سنتى آباء و اجدادى ادامه داشته باشد دامداران نيز با اين مشكلات دست به گريبان خواهند بود .
در برخى از فصول سال مأموران و كارشناسان دامپزشكى به ميان دامداران و چوپانان رفته دامها را بر ضد امراض و بيماريهاى گوناگون واكسن مىزنند و يا داروهاى لازم را براى پيشگيرى از امراض دامى تجويز مىنمايند ، ولى اين اقدامات نيز با آنكه لازم و مؤثر است ولى كافى نمىباشد . در سالهاى اخير از سوى اداره كل منابع طبيعى استان و جهادسازندگى اقداماتى به منظور احداث آبشخوارهاى بهداشتى و حمامهاى ضد كنه صورت گرفته كه كمك مؤثرى به دامداران در برخى از مناطق است ؛ اما با توجه به گستردگى منطقه و زياد بودن تعداد دامها اقدامات مزبور بسيار ناچيز به نظر مىرسد .
نبايد فراموش كرد كه زمستان مشكلترين و سختترين فصول سال براى دامداران گيلانى است . بسيارى از دامداران در اين فصل با مشكل كمبود علوفه مواجه مىشوند حتى اگر علوفه به مقدار كافى هم تهيه شده باشد برف و باران و سرماى شديد مانع حمل آنها به محل دامها در جنگل مىشود . علاوه بر آنچه گفته شد از جهت حفظ و نگهدارى برهها و بزغالههاى تازهبهدنياآمده نيز دامداران گيلانى با مشكلاتى چند مواجه هستند ؛ بدين توضيح كه دامهاى گيلان در اواخر زمستان شروع به زادوولد مىنمايند و در چنين موقعيتى حفظ و نگهدارى تازهتولّديافتهها بسيار مشكل است .
در اين گروه از دامداران كسانى كه از توان مالى برخوردار مىباشند هرساله با ذخيره كردن علوفه به مقدار كافى و احداث محلهاى مناسب با شاخه و سرشاخهء درختان جنگل براى نگهدارى دامها ، خود را براى مقابله با شرائط سخت زمستان آماده مىسازند و بدينترتيب زمستان اثر نامطلوبى بر روى دامدارى آنها باقى نمىگذارد ؛ ولى دامدارانى كه توان مالى ندارند و تعداد آنها نيز در سطح استان زياد است ، همهساله به دليل عدم دسترسى به علوفهء زمستانى و در اختيار نداشتن محلى براى نگهدارى و حفاظت دامها و نوزادان آنها خسارات زيادى را متحمل مىشوند .
پس از آنكه دامها وضع حمل كردند چوپانان ، نوزادها را در چند روز نخست از مادران جدا نمىسازند ؛ پس از چند روز كه نوزادان جستوخيز آغاز كردند آنها را از مادران خود جدا مىكنند ، اما جدائى بهطور كامل انجام نمىگيرد بلكه معمولا دو بار در روز ( صبح و شب ) براى مدت محدودى نوزادان را نزد مادرانشان رها مىكنند تا از شير مادر تغذيه شوند . اين كار 2 تا 3 ماه ادامه دارد . البته پس از ماه اول نوزادان اندكاندك به خوردن علف نيز عادت مىكنند . با آغاز بهار فصل پرمشقت دامها و دامداران غيرساكن به پايان مىرسد و چوپانان آهنگ سفر ساز نموده به طرف كوهستانهاى مرتفعتر و مناطق جنگلى در ارتفاعات بالا حركت مىكنند . آنان پس از پيمودن مناطق جنگلى در حدود اواسط خرداد به مراتع ييلاقى مىرسند . خانوادهء دامداران نيز به آنها مىپيوندند و تا اوائل و گاه اواسط پائيز در كنار گوسفندان مىمانند .
آنان از شير گوسفندان فرآوردههاى مختلف تهيه كرده براى فروش به بازارهاى نزديك محل سكونت خود عرضه مىكنند .
در مناطق و مراتع ييلاقى نيز مانند مراتع جنگلى ، بنابر عرف و سنت دامدارى ، اكثر دامداران به صورت گروهى دامهاى خود را در مراتع چرا مى - دهند . تعدادى نيز به صورت انفرادى به دامدارى اشتغال دارند . بههرحال حدود و ثغور مرتع هر دامدار يا گروه دامداران به وسيله درّه ، يال و ديگر علائم و عوارض طبيعى مشخص و متمايز مىگردد .
دامداران معمولا 5 تا 6 ماه در مراتع ييلاقى دامدارى مىكنند . در اين مدت كه فصل بهار و تابستان و اوائل پائيز است دامها نيازى به آغل ندارند و شبها را در كنار خانهها يا چادرهاى دامدارى يا در محوطهاى كه به وسيله سرشاخه درختان محصور شده « 11 » مىگذرانند .
چون مراتع جزء انفال و منابع طبيعى متعلق به دولت است هيچ دامدارى
هامش
( 11 ) . حصارى چوبى كه با سرشاخه درختان ساخته مىشود چپر نام دارد .