حق ساختن خانه دائمى در آنها را ندارد بلكه مىتواند از خانه موقت و يا چادر استفاده نمايد ، اما گروهى از دامداران قوانين مربوط را ناديده گرفته به ساختن خانههاى دائمى در مراتع مبادرت مىورزند . اكثر دامداران ، كلامهاى دامدارى را با استفاده از شاخههاى بلند و صاف درختان جنگلى برپا ساخته سقف آنرا با چادر سياه يا نايلون مىپوشانند . شبهاى سرد ، دامداران در داخل كلام از بخارى هيزمى يا منقلهاى آتش استفاده مىكنند .
دامداران عشاير :
گروه دامداران عشاير استان گيلان را تعداد محدودى از دامداران شاهسون تشكيل مىدهند . مراتعى كه به منظور تعليف دامها مورد بهرهبردارى دامداران مزبور قرار مىگيرند عبارتند از مراتع ييلاقى چهلچشمه ، باغداگل ، غازاندلن و اورتاچاى كه در ارتفاعات بالاتر از 2500 متر در مناطق ييلاقى خطبهسرا و تالش قرار دارند . مساحت مراتع مذكور به حدود 2000 هكتار مىرسد كه علوفه آنها براى تعليف 6500 رأس دام ( گوسفند ) طى 90 روز در سال كافى مىباشد . فصل چراى دام در اين مراتع از اواخر بهار آغاز مىشود و تا پايان تابستان يا اوائل پائيز ادامه مىيابد .
دامداران عشاير از نظام و شيوه خاصى پيروى مىكنند كه مخصوص خود آنهاست . آنها در طول مدت چرا از مرتعى به مرتع ديگر كوچ مىكنند . مراتع قشلاقى آنان دشت مغان و بخشى از دامنههاى كوه سبلان در نزديكى اردبيل ( آذربايجان شرقى ) است . ولى هرسال هنگامى كه هوا مساعد مىشود و گياهان به اندازه كافى رشد مىنمايند دامداران شاهسون دامهاى خود را به مراتع ياد شده هدايت مىكنند . از آنجا كه حرفهء اصلى اين دامداران صرفا دامپرورى و دامدارى است و زندگى و هستى آنها به علوفه مراتع بستگى دارد همواره توصيههاى كارشناسان در مورد چگونگى بهرهبردارى از مراتع و رعايت نكات لازم را به دقت مورد توجه قرار داده ، آنها را به كار مىبندند . آنان ضمن بهرهبردارى كامل از علوفه مراتع برنامههاى كار خود را طورى تنظيم مىكنند كه از چراى مفرط و بىرويه اجتناب شود ؛ به عنوان مثال از چراى متناوب « 12 » استفاده مىنمايند ، يعنى در عوض آنكه چراگاه را يك جا مورد چراى دام قرار دهند ، طى مدت يك ماه ، فقط قسمتى از مرتع را به چرا مىسپارند و ماه بعد به قسمت ديگر مىروند تا تمام سطح مرتع مورد چرا و تعليف قرار گيرد . مراتع مربوط به دامداران عشاير عموما داراى چشمههاى آب هستند و دامداران با استفاده از آنها به آبيارى چراگاه مىپردازند و بدينترتيب ، مخصوصا در فصل تابستان ، زمين را بارورتر ساخته كيفيت و كميت علوفه را بهتر و بيشتر مىسازند . وجود چشمههاى آب و مراقبت دامداران عشاير موجب شده است كه مراتع و چراگاههاى آنها بهترين و پربارترين مراتع استان گيلان بشمار آيند .
قبل از انقلاب اسلامى چراگاههاى يادشده جزء منطقه قرق ليسار تالش ، وابسته به سازمان حفاظت محيط زيست بود ، ولى به دنبال تقاضاى مكرر دامداران ، مراتع مزبور از محدودهء حفاظتشده و قرق خارج شد . پس از آن اختلافات شديدى بين دامداران منطقهء خطبهسراى تالش و دامداران شاهسون رخ داد . زيرا مراتع و چراگاههاى اين دو گروه در مجاورت يكديگر قرار داشت و دامداران خطبهسرا مدعى بهرهبردارى از برخى چراگاههاى شاهسون بودند ولى مسئولان منابع طبيعى استان گيلان پس از بررسيهاى لازم ادعاى دامداران خطبهسرا را وارد ندانسته براى هريك از دامداران شاهسون پروانهء چراى دام صادر نمودند .
دامداران عشاير طى مدت سه ماه توقف در مراتع ييلاقى از سياهچادرها استفاده مىنمايند بدينجهت در مراتع مزبور ساختمانى بنا نشده و همچنين چراگاه و مرتع به زمين زراعتى تبديل نگرديده است .
فرآوردههاى دامى
در گيلان نيز مانند ساير نقاط جهان هدف از دامدارى و دامپرورى در درجهء اول تهيه شير و گوشت و در مرحلهء دوم تأمين نيازهاى مربوط به پوست و پشم است .
شير محلولى است به رنگ سفيد مايل به آبى و گاه مايل به زرد ؛ مزه آن اندكى شيرين است . وزن مخصوص شير بين 028 / 1 تا 035 / 1 متغير مىباشد .
نقطهء انجماد آن 55 / 0 - درجه سانتيگراد و كمتر از آب است . اين مادهء حياتى تركيبى است از سه نوع پروتئين ، لاكتوز ( قند شير ) ، املاح غيرآلى ، گويچههاى كوچك چربى ( كره ) ، و چند نوع ويتامين نظير ويتامينهاى آ ، ب ، د و ريبوفلاوين . پروتئينهاى سهگانه شير عبارتند از : كازئين ، لاكتالبومين و لاكتولگوبولين . شير غذاى كاملى براى نوزادان است . براى افراد بالغ نيز غذاى نيمه كامل و ارزندهاى بشمار مىرود و بهترين منبع كلسيم براى بدن است .
انسان علاوه بر شير گاو از شير گوسفند ، بز ، گاوميش ، شتر ، گورخر ، گوزن ، لاما و در برخى نقاط از شير خر و ماديان استفاده مىكند . تركيب شير بر حسب جنس و نژاد حيوان و اوضاع و احوال آن و چگونگى تغذيه متفاوت است .
مقدار متوسط چربى شير در دامهاى مختلف متفاوت است : در گاو بومى 5 الى 7 درصد ، در گاو صنعتى از 3 تا 5 درصد ، در بز 3 / 4 درصد ، در ميش 5 / 7 درصد و در گاوميش نيز 5 / 7 درصد مىباشد .
از شير به صورتهاى مختلف استفاده مىشود از جمله به صورت غليظ شده ( كنسانتره ) و شير خشك . شير غليظ شده يا كنسانتره را از تبخير شير معمولى در خلاء بدست مىآورند بطورىكه 65 درصد آب آن را تبخير مىكنند و سپس مقدار 17 تا 18 درصد شكر به آن مىافزايند و در قوطيهاى فلزى استرليزه يا محفظههاى لولهاى مىريزند . هنگام مصرف مجددا مقدار لازم آب به آن اضافه مىكنند . شير خشك از شير معمولى تهيه مىشود بدينترتيب كه آب آنرا با حرارت نسبتا كم در حدود 50 درجه به صورت بخار خارج مىسازند تا ويتامينهاى موجود در آن از ميان نرود . شير خشك بايد در قوطيهاى فلزى مخصوص و حتى المقدور دور از نور و رطوبت نگهدارى شود . هنگامى كه به شير خشك آب اضافه مىشود به صورت اول درمىآيد و اگر قدرى شكر به آن افزوده گردد به آسانى حل مىشود و به صورت گلولههاى ريز درنمىآيد .
شيرهائى كه به وسيله حرارت ميكروبزدائى مىشوند ويتامينهاى آنها مقاديرى از خواص خود را از دست مىدهند .
بر اساس آمار منتشره توليد جهانى شير نزديك به 500 ميليون تن در سال
هامش
( 12 ) .Rotation Grazing