است كه بيشتر مربوط به كشورهاى آمريكا ، اروپا و اقيانوسيه است . 98 درصد شير كشورهاى مزبور از گاو به دست مىآيد . چون ميزان توليد شير در اين كشورها خيلى بيش از مقدار مصرف است بدينجهت محصول اضافى را به صورت شير خشك و شير غليظشده درآورده به كشورهاى مصرفكننده ارسال مىدارند .
ميزان توليد شير در ايران حدود 3800000 تن برآورد شده است . با توجه به جمعيت كشور ميزان مصرف سرانهء پروتئينهاى شير بين 5 تا 6 گرم مىباشد .
توليد شير استان گيلان در سال 1370 حدود 85000 تن بوده است . با در نظر گرفتن جمعيت استان ( حدود 2300000 در سال 1370 ) ميزان مصرف سرانهء پروتئينهاى شير در روز 3 / 3 گرم است ؛ در حالىكه برنامهريزان كشور ما متوسط مصرف سرانهء پروتئينهاى دامى را 23 گرم و پروتئينهاى شير را 15 گرم در نظر گرفتهاند . چنانچه روند افزايش جمعيت از يكسو و ركود توليد محصولات كشاورزى و دامى از سوى ديگر همچنان ادامه يابد نهتنها به حد نصاب تعيين شده توسط برنامهريزان نخواهيم رسيد بلكه در حد ناچيز كنونى نيز متوقف نشده از آن تنزل خواهيم كرد .
اقداماتى كه مىتوان در جهت افزايش توليد شير انجام داد به شرح زير است :
1 - ايجاد محدوديت براى دامهاى پراكنده : دامهاى شيرى و پروارى استان جز در فصولى كه به كشت برنج مبادرت مىشود در اطراف مزارع خشك و بدون علوفه پراكنده و سرگردان مىباشند . چنانچه دامهاى مزبور در معرض خطر بيمارى قرار گيرند باعث آلوده كردن محيط و سرايت بيمارى به دامداريهاى صنعتى و ساير دامها مىگردند ، بهطورى كه در سال 1369 تعداد 30 رأس گاو صنعتى از طريق انتقال بيمارى انگل خونى به وسيلهء گاو بومى تلف گرديدند .
2 - بهداشتى كردن جايگاهها : رعايت اصول فنى و بهداشتى در بناى اصطبلها و جايگاهها و يا بازسازى آنها با توجه به اصول مزبور از نفوذ و تكثير انگلهاى خارجى و داخلى جلوگيرى كرده موجبات سلامتى دامها و توليد بيشتر را فراهم مىسازد . از سوى ديگر دامها در جايگاههاى فنّى و بهداشتى از آرامش و آسايش بيشترى برخوردار مىشوند و اين خود در ازدياد محصول تأثير فراوان دارد .
3 - تغذيه مناسب : تهيه و تركيب جيرههاى مناسب و تبديل ماندههاى كشاورزى به مواد غذائى دام با توجه به عوامل ذيل مىتواند باعث ازدياد توليدات دامى گردد :
الف - نوع تغذيه : كارشناسان امور دام استفاده از 70 درصد مواد متراكم ( جو ، سبوس ، تفاله . . . ) و 30 درصد مواد خشبى ( كاه گندم ، كاه برنج ، يونجه . . . ) را براى گاوهاى گوشتى و 40 درصد از مواد متراكم و 60 درصد از مواد خشبى را براى گاوهاى شيرى توصيه مىكنند .
ب - مقدار تغذيه : مقدار تغذيه در مورد انواع گاوهاى شيرى ، پروارى و گوسالهها در سنين مختلف ، متفاوت مىباشد ؛ در گاوهاى شيرى بر اساس وزن ، ميزان درصد چربى و مقدار شير تعيين مىشود و در گاوهاى پروارى و گوسالهها بر اساس بزرگى جثه ( وزن ) و افزايش وزن . جيره زياد نهتنها باعث افزايش شير و گوشت نمىشود بلكه در گاوهاى شيرى موجب مىشود چربى ، اطراف رگهاى پستان را احاطه كرده ميزان شير را كاهش دهد و در گاوهاى پروارى علاوه بر ايجاد چربى زياد و نامطلوب اختلالهائى در رشد حيوان به وجود مىآورد .
4 - اصلاح نژاد : اصلاح نژاد موجب افزايش محصول شير و گوشت مىشود . نسل دامهاى محلى به سبب عدم رعايت اصول علمى تضعيف شده رو به انقراض مىرود . محصول شير و گوشت دامهاى بومى مخصوصا گاوها در مقايسه با نژادهاى خارجى بسيار ناچيز است . تنها مشكل نژادهاى خارجى در نقاط مختلف ايران اختلاف شرايط اقليمى بين محل اصلى آنها و نقاط انتقالى است كه نژادهاى اصيل را در برابر انواع بيماريها آسيبپذير مىسازد .
براى مقابله با مشكل مزبور ، در اصلاح نژاد بيشتر به توليد دامهاى دورگه توجه مىشود يعنى دامهائى كه نيمى از نژاد بومى و نيم ديگر از نژاد خارجى هستند .
اين نوع دامها بهتر خود را با شرايط محيط تطبيق مىدهند . در مورد اصلاح نژاد در صفحات بعد با تفصيل بيشترى گفتگو خواهيم كرد .
5 - حمايت از شركت تعاونى : شركت تعاونى گاوداران نقش مهمى در توسعه دامدارى و ازدياد محصول دارد بدينجهت در توسعهء شركت و حمايت از آن مىبايد توجه زيادى مبذول شود . تأسيس شركتهاى تعاونى مزبور در نقاط مختلف استان و تشكيل جلسات براى تبادل نظر و حل مشكلات گاوداران و آگاهى از نظريات كارشناسان بدون شك در رونق بخشيدن به كار دامدارى و دامپرورى و ازدياد محصولات دامى تأثير فراوانى خواهد داشت .
در گيلان شير توليدى دامداران به سبب مشكلات مربوط به نگهدارى آن و همچنين پراكندگى روستاها و شهرهاى كوچك كمتر به بازارها عرضه مىشود و غالبا به ساير فرآوردهها تبديل مىگردد . از سوى ديگر در روستاها و شهرهاى كوچك اكثر مردم حتى صنعتگران و كارمندان با نگهدارى يكى دو رأس گاو يا گاوميش در محل سكونت خود به تهيه شير و فرآوردههاى آن پرداخته مصرف افراد خانواده را تأمين مىكنند .
فرآوردههاى مهم شير عبارت است از پنير ، ماست و كره و معمولا شير بز و ميش كه چربتر است به تهيه پنير اختصاص داده مىشود و شير گاو و گاوميش براى تهيه ماست و كره بهكار مىرود . اين محصولات بيشتر براى فروش عرضه مىشود و منبع درآمد دامداران گيلان محسوب مىگردد .
در منطقهء تالش شير دامهاى مختلف جهت منظورهاى فوق بيشتر مورد استفاده قرار مىگيرد و از درهم آميختن انواع شير دامها خوددارى مىشود فقط در منطقهء حيران مخلوط كردن شيرها رايج است كه آنرا نيز مربوط به مجاورت با آذربايجان مىدانند . براى تهيه هر كيلو پنير 3 تا 4 كيلوگرم و براى تهيه هر كيلو كره 6 كيلوگرم شير لازم است . در برخى نقاط هنگام كمبود يك نوع شير براى پنير يا كره اجبارا چند نوع از آنرا مخلوط مىنمايند ؛ گاه نيز دامداران محصول روزانهء خود را با يكديگر عوض مىكنند و يا به يكديگر قرض مىدهند . در تالش دامداران فقط احشام مجروح يا بيمار خود را ذبح مىكنند ( بجز در روزهاى عيد قربان و احيانا عيد نوروز ) و معمولا ترجيح مىدهند كه گوشت مصرفى خود را از قصابهاى روستائى تأمين نمايند .
فروش پشم نيز يكى ديگر از منابع درآمد گوسفندداران منطقه مىباشد كه
كتاب گيلان ( فارسى ) — صفحة 250
مساهمون: ابراهيم اصلاح عربانى
ص٢٥٠