خصوص مراتع مجاور روستاها كه داراى خاك عميقتر و شيب ملايمترى بود ، در گذشته به اراضى زراعى ديم تبديل گرديد . با افزايش جمعيت دامدار و كشاورز روستائى كمكم به مراتع نامرغوبتر هم دستاندازى نموده ، آنها را نيز به زمينهاى زراعى تبديل كردند ولى به تدريج در اثر از دست رفتن پوشش نباتى مناطق شيبدار و شسته شدن خاك زراعى ، اراضى زمينهاى ديمى شيبدار بلااستفاده رها شدند زيرا ديگر نه زمين مناسبى براى كشت و زرع هستند و نه مرتع خوبى براى تعليف دامها به حساب مىآيند .
با در نظر گرفتن شواهد تاريخى و بررسيهاى انجام شده كارشناسى ، عوامل تخريب مراتع دامداران ساكن در روستاهاى ييلاقى استان گيلان را مىتوان به شرح ذيل خلاصه نمود :
1 - اعمال چراى مفرط كه به علت افزايش تعداد دام يا دام مازاد بر ظرفيت مرتع حاصل مىگردد .
2 - بهرهبردارى نابهنگام مرتع ( شروع چرا در مرتع زودتر از فصل و خروج دام از مرتع ديرتر از موعد مقرر . ) چون اكثر مراتع در اوائل بهار و قبل از اينكه پوشش نباتى فرصت ذخيره مواد غذائى داشته باشد ، تحت چرا قرار مىگيرند لذا گياهان مرتعى ضعيف شده و در صورت ادامه چرا به كلى از بين مىروند . زيرا نباتات دائمى و خوشخوراك براى 10 درصد رشد اوليه خود از 75 درصد ذخيره ريشه استفاده مىنمايند و وقتى مجال ذخيره به ريشه داده نمىشود اجبارا گياه نابود مىگردد .
3 - چراى خارج از فصل : خاك مرتع در اثر تردّد دام فشرده شده ، محيط نامساعدى از نظر رشد گياهان و نفوذ آب در زمين فراهم مىآورد و موجبات تخريب مرتع را فراهم مىسازد .
4 - ريشهكن نمودن و جمعآورى بوتههاى مرتعى به منظور سوخت از عوامل تخريب مرتع است .
5 - شخم مراتع براى زراعت نيز عامل ديگرى در تخريب مراتع است .
زيرا كشاورزان غالبا مراتع پرمحصول را كه در واقع از مراتع خوب مىباشند تحت كشت و زرع قرار مىدهند و پس از چند سال بهرهبردارى از مراتع به دليل كم شدن بازده ، آنها را رها مىسازند .
دامداران عشايرى گيلان كه تعدادشان زياد نيست اكثرا شاهسون هستند و مراتع تعليف دامهاى آنها عبارتند از مراتع ييلاقى چهلچشمه ، باغداگل ، غازاندلن و اورتاچاى كه در ارتفاعات بالاتر از 2500 مترى مناطق ييلاقى خطبهسرا و تالش قرار دارند . مراتع مزبور كه داراى مساحتى برابر با 2000 هكتار هستند ظرفيت تعليف 6500 واحد دامى را طى مدت 90 روز در سال دارند . دامداران عشايرى مقررات مربوط به چرا را رعايت مىنمايند به همين جهت مراتع تحت چراى دام آنها غالبا آباد و شاداب هستند . از طرفى چون مراتع مزبور داراى چشمههاى آب مىباشند دامداران به آبيارى چراگاهها مىپردازند و به چراگاهها و مراتع شادابى و طراوت مىبخشند .
درياچه نئور و استخرهاى مراتع ييلاقى
چنانكه ذكر شد مرتعهاى ييلاقى خطبهسراى تالش از پرآبترين مراتع ييلاقى استان گيلان بشمار مىروند . در نزديك اين مراتع ، در ارتفاع حدود 2500 مترى از سطح دريا و 48 كيلومترى اردبيل درياچهاى وجود دارد كه به درياچه نئور معروف است . مساحت آن به حدود 180 هكتار مىرسد و آب آن از چشمهسارهاى اطراف تأمين مىگردد .
از اواسط پائيز فصل سرماى شديد و برف و يخبندان در اين منطقه آغاز مىشود و تا اواسط و گاهى تا اواخر بهار نيز ادامه دارد .
درياچه نئور در قالب استخرى بزرگ كه اطراف آن وسيله كوهها محاصره شده ، محل مناسبى براى پرورش ماهى قزلآلا شناخته شده است . بررسيها و بازديدهاى كارشناسان محيط زيست در اين زمينه از سال 1352 آغاز شد و پس از چندى ، پرورش ماهى در اين درياچه عملى گرديد . به علت كوهستانى بودن منطقه و هواى سرد آن ، آب درياچه هميشه خنك است و همين امر درياچه مزبور را به صورت محيط مناسبى براى پرورش ماهى قزلآلا درآورده است .
اما از سوى ديگر در فصل زمستان سطح درياچه براى مدتى نسبتا طولانى از يخ پوشيده مىشود و در نتيجه ماهيها با كمبود اكسيژن مواجه شده دچار مشكلات تنفسى مىشوند . بدينجهت كاركنان محيط زيست مستقر در منطقه يخها را شكسته ، به وسيله دستگاه تهويه مقدارى اكسيژن وارد آب درياچه مىكنند تا ماهيها دچار خفگى نشوند .
درياچه نئور از نظر جغرافيائى در حوزه آذربايجان شرقى قرار گرفته ولى چون با مراتع ييلاقى تالش هممرز بوده و عامل فوق العاده مؤثرى در وضع آنها بهشمار مىرود لذا ذكر پارهاى از خصوصيات آن ضرورى مىنمود .
در فصل تابستان اطراف درياچه از گياهان مرتعى به ارتفاع حدود 60 سانتيمتر پوشيده مىشود و دامداران با رعايت عرف و سنت دامدارى و تقسيمبنديهاى به عمل آمده آنها را درو كرده ، پس از خشك كردن به انبارهاى خود انتقال مىدهند و بدينترتيب قسمتى از علوفهء زمستانى دامهاى خود را تأمين مىكنند .
گلها و گياهان و علفهاى مرتعى اين منطقه از كيفيت خوبى برخوردارند به همين جهت هنگام تابستان بسيارى از زنبورداران و پرورشدهندگان زنبور عسل ، كندوهاى زنبور را با كاميون به اين منطقه حمل مىكنند تا زنبورها از گلها و گياهان آن استفاده نمايند .
نگارنده در بازديدهاى مكرر از مراتع ييلاقى استان گيلان در سه منطقه كه ارتفاع هريك از آنها از سطح دريا تقريبا به 2500 متر مىرسد استخرهاى كوچكى به مساحت پنج تا ده هزار مترمربع مشاهده كرد . اسامى آنها بدين قرار است : 1 - استخر مرتع باغداگل در ييلاق خطبهسراى تالش . 2 - استخر مرتع دران در ييلاق آقاولر منطقه تالش . 3 - استخر مرتع خلشكوه در ييلاق برهسر عمارلو نزديك قريه كليشم در شرق رودبار .
استخر ديگرى كه مربوط به مرتع ييلاقى قرهگل در ييلاق شكردشت تالش است داراى مساحتى حدود 20000 مترمربع مىباشد و هماكنون محل پرورش ماهى قزلآلاست .
برنامهء مشترك مرتعدارى و دامدارى
از زمانى كه بشر تصميم به اهلى كردن حيوانات گرفت ، به فكر تهيه خوراك دامها افتاد . با پيشرفت دامدارى و دامپرورى مسئله تأمين علوفه براى