دامها و فكر استفاده بيشتر و بهتر از مراتع نيز قوت گرفت .
برنامههاى مرتعدارى و دامدارى بايستى با در نظر گرفتن فصل چرا ، ظرفيت مرتع ، تعداد دامها ، انتخاب نوع دام و همچنين حداكثر استفاده از مراتع به موقع اجرا گذارده شود .
در حال حاضر دامداران طوايف كرد ، لر ، بختيارى ، قشقائى ، شاهسون و عشاير و طوايف مختلف ، بر طبق رسوم و سنتهاى دامدارى گذشته از مراتع كوهستانى و سردسيرى به عنوان مراتع ييلاقى بهرهبردارى مىكنند و فصل زمستان را در مناطق قشلاقى سپرى مىسازند . مراتعى كه در اثر كوچ به قشلاق و ييلاق تحت چراى مفرط و بىرويه قرار مىگيرند ، به تدريج ارزش غذائى خود را از دست داده ، غيرقابل استفاده مىشوند .
اصولا در عرف دامدارى ، ييلاق به مناطقى اطلاق مىشود كه معمولا در فصل گرما مورد استفاده قرار مىگيرند و بر اساس بررسيهاى كارشناسى علوفه اين نواحى داراى كيفيت خوب بوده و بسيار خوشخوراك هستند ، چون مراتع مزبور از كليه عوامل رشدونموّ مانند نور ، حرارت ، خاك و غيره بهطور كامل استفاده مىكنند . در ايران مراتع ييلاقى فراوانى وجود دارد كه عبارتند از : كوهستانهاى آذربايجان غربى و شرقى ، كردستان ، لرستان ، همدان ، كرمانشاه ، قزوين ، فارس ، بختيارى ، اراك ، ملاير ، نهاوند ، تويسركان ، دامنههاى جنوب البرز ، شمال خراسان ، سهند ، سبلان ، فريدن ، چهارمحال و بختيارى و غيره . . . ( مراتع ييلاقى گيلان نيز جزئى از دامنههاى جنوب سلسله جبال البرز مىباشند )
مراتع قشلاقى ايران كه در صحراها و دشتهاى نسبتا گرم قرار دارند در فصول سرد سال مورد استفاده قرار مىگيرند و عبارتند از سرخس ، تركمنصحرا ، دشت گرگان ، دشت مغان ، جلگه خوزستان و فارس و اطراف كوير مركزى . در گيلان مراتع جنگلى ارتفاعات بالاتر جزو مراتع ميانبند و مناطق جلگهاى و كمارتفاع جزو مراتع قشلاقى محسوب مىگردند .
جهت بهبود و احياى مراتعى كه هميشه مورد تعليف دام مىباشند بايستى چراى دام را طورى تنظيم نمود كه فرصت و زمان لازم براى تقويت نباتات و توليد علوفه كافى وجود داشته باشد . مثلا اگر چراى اينگونه مراتع در بهار به طور موقت تعطيل شود گياهان آن در سال بعد علاوه بر آنكه تقويت مىشوند تجديد حيات نيز مىنمايند .
جهت حفظ مراتع و بالا بردن ظرفيت توليدى آنها بايستى تناوب در چرا مورد توجه قرار گيرد تا ساقههاى زير خاك و همچنين ريشه نباتات تقويت گردد . خوابانيدن دام در قطعات مراتع به جاى آغل مسألهاى است كه بايستى از طرف دامداران مورد توجه قرار گيرد و در تمام مرتع انجام شود نه فقط در يك يا چند نقطه از مرتع ، موضوع ديگر كه در پراكنش دام در مرتع و استفاده يكنواخت از تمام مناطق آن مؤثر مىباشد قرار دادن نمك در مناطق مختلف مراتع است . زيرا دام براى خوردن آن در تمام مرتع گردش كرده و پس از استفاده از آن سالم و بانشاط مىشود و كمتر مورد حملهء آفات و امراض قرار مىگيرد .
نباتات سمّى مراتع
از مسائل و مشكلات مهمى كه در مرتعدارى و دامدارى بايستى مورد توجه دامداران قرار گيرد ، وجود علفهاى سمّى در مراتع است كه هميشه موجب مرگومير دامها و كاهش ارزش آنها گرديده خسارات زيادى را متوجه دامداران مىسازد . رويش گياهان سمّى و وجود آنها در هر مرتع و هرمنطقه بستگى به شدت و ضعف چراى مفرط و بىرويهاى دارد كه در آن منطقه اعمال مىشود .
چنانچه چرا سنگين باشد ، نباتات مفيد و خشخوراك فرصت تكثير و رشدونموّ نيافته به تدريج از بين مىروند . متأسفانه با از بين رفتن گياهان علوفهاى خوب و خوشخوراك ، گياهان كمارزش ( هجوم آورنده ) و سمّى جانشين آنها مىشوند و بسيار اتفاق افتاده است كه دامها در اثر شدت گرسنگى و عدم دسترسى به گياهان مرتعى خوب و مرغوب اجبارا از اينگونه نباتات تغذيه مىنمايند .
نگارنده در بازديدهاى خود از مراتع ييلاقى لمير و حويق آستارا ، خطبهسرا و جوكندان و منطقه رك و طولا رود تالش ، مراتع ييلاقى فومن ، ماسوله ، ماسال و شاندرمن متوجه هجوم گياهان سمّى گرديد . اين گياهان در پارهاى از نقاط در قطعات كوچك و بزرگ ، سطح مرتع را كاملا پوشانده بودند . بهطورى كه اجازه رشد و نموّ را به ديگر گياهان مرتعى نمىدادند . بنابر اظهارنظر دامداران ، سالبهسال سطح بيشترى از مراتع زير پوشش علفهاى سمّى مرتعى مىروند .
يكى از راههاى مؤثر مبارزه با علفهاى سمّى از بين بردن آنهاست كه متأسفانه نمىتواند در آبوهواى گيلان مؤثر واقع شود . اما جلوگيرى از پيش چرا در فصل بهار از طرق بسيار مؤثرى است كه بايستى مورد توجه دامداران قرار گيرد . زيرا در بهار قبل از آنكه نباتات علوفهاى ظاهر شوند گياهان سمّى پديدار شده مورد چراى دام قرار مىگيرند و باعث بروز خسارات فراوانى مىشوند .
چنانچه اصول مرتعدارى و دامدارى به درستى رعايت گردد ، مىتوان از ازدياد و خسارات ناشى از گياهان سمى به خوبى جلوگيرى كرد . براى اين منظور بايستى به نكات ذيل توجه بيشترى نمود :
1 - جلوگيرى از چراى مفرط و غلط در مرتع .
2 - جلوگيرى از تراكم و جمع شدن دامها در هرنقطه از مرتع و عوض كردن جاى استراحت دامها هرچند شب يكمرتبه ( براى جلوگيرى از چراى مفرط و ظهور گياهان سمى ) .
3 - جلوگيرى از ورود دام به مرتع قبل از رشد كامل نباتات مرتعى ، چون در غير اين صورت علفهاى سمّى كه به رشد كامل رسيدهاند مورد چراى دامها قرار خواهند گرفت .
4 - جلوگيرى از ورود دامهاى گرسنه در مراتعى كه داراى نباتات سمّى مىباشند .
5 - در مراتعى كه داراى گياهان سمّى هستند نبايد نمك گذاشته شود .
چون خوردن نمك اشتهاى حيوان را تحريك كرده هرنوع خوراكى را مصرف مىنمايد .