در دست راست ما كه اين دهستان در آن افتاده است بيابانى است پهناور تا گوشهء شرق جنوبى آن به گاوخونى برسد و شرق آن به بيابانى باز هم بىسروته منتهى شود . در راه اصفهان به يزد از اين بيابانهاى بىآغاز و انجام چند تا هست ، همه وحشتافزا ، همه غمانگيز و همه پهناور . از آنها كه بگذرى آسمان آبىگون در بالا و خورشيد آتشبيز در وسط و زمين داغ و ريگ تفتيده را در زير پا مىبينى . مشگنان ما آغاز اين بيابانهاست ، اما جسته و گريخته در روى اين بيابان ( دهستان مشگنان را مىگويم ) قلعهها هست و ديهها هست و قناتهايى هم هست ، همه كوچك ، همه دلاويز و دلربا و همه نشانى از اينكه روزگارى در اينجا عاليترين هنر ايرانى به كار افتاده و از زير اين زمين مردهء تفتيده كاريزها بيرون آورده و ديهها برآوردهاند . امتياز بزرگ و در عينحال خرمىآفرين اين ديهها قلعههاى آن است .
اكثر ديهها را قلعهاى فرا گرفته يعنى ديه در درون قلعه جايگزين است . قلعه محكم با ديوارهاى بلند و درى همچنان محكم ، برجها و باروها و قناتى كه از آن كوچك آبى از شمال به جنوب روان است و مزرعهء كوچكى را آباد مىكند و سرسبزى و خرمى پديد مىآورد .
قلعه و ساختمانهاى آن در دست باد است كه فراوان مىوزد و كوى و برزنهاى اين ديهها را مىروبد . همهء ديهها كوچك است و كمجمعيت . ديه بزرگ همين مشگنان است . كه در سال 1345 ( سال آمارى ما ) 588 نفر جمعيت داشته است . جمعيت باقى ديهها مشكل به 70 ، 80 برسد . در همهء پهنهء اين دشت وسيع و اين قلعههاى پراكنده دو امامزاده هم هست يكى امامزاده قاسم با 358 نفر جمعيت و ديگرى شاه مراد با 22 نفر . اين دهستان به حكم نام كهن آن ديههاى بسيار با نامهاى كهن دارد .
بشنويد از نام اين ديهها ؛ كى ( ج : 12 نفر ) ، مهرآباد ( ج : 33 نفر ) ، دستگرد ( ج : 96 نفر ) ، جندابه ( ج : 37 نفر ) ، مرغون - مرغان ( ج : 2 نفر ) ، دستكن ( ج : 9 نفر ) . از اين ديهها و اين نامها چه برمىآيد ؟ ايرانى است و كلنگش و هنرش و زير اين بيابان پهناور و ريگستان سوزان قناتها درمىآورد و ديهها آباد مىكند .
بههرصورت مشگنان ما در آن روزگار كه بارندگى زيادتر بوده و قناتها پرآبتر ، ديهها داشته و آباديها كه جمع آنها به زحمت به 25 مىرسيده است . از معمارى اين ديهها هم سخنى بگوييم : گفتيم قلعهها بلند و محكم و خانهها كه برآورده از خشت خام و گل و چينه ولى محكم با معمارى دلاويز ، همه تميز و همه نشانى از هنرمندى بنيانگذار .
فرهنگ جامع نامها و آباديهاى كهن اصفهان ( فارسى ) — صفحة 748
مساهمون: محمد مهريار
ص٧٤٨