چند اصفهان است و مىگويند كى به هزار گام شيراز مهتر « 1 » بوده است امّا اكنون همه ويران است ، الا محلّتى چند ، ديگر هيچ نمانده است و به عهد ديلم چنان بود از آبادانى كى جاى سپاهيان در شهر نماند ، پس عضد الدوله بيرون
شرح
انقضاء حكم ايالت او ، عمر عبد العزيز بسيارى از مساجد و معابد در خطه شيراز بنا فرمود و عمرو ليث به تأسيس مسجد عتيق اشارت فرمود . شيراز در عهد ديالمه چنان معمور بود كه از هر طرف به آنجا روى نهادند و غلبه لشكر جمع آمد و عضد الدوله بيرون شهر عمارتى كرد و آن را « كردفنا خسرو » نام نهاد . شهرى بزرگ و در ميان آن بازارى بساخت ، ارتفاع آن شانزده هزار دينار ، هر سال به ديوان عضدى مىرسيد و اكنون اثرى از آن نمانده ، اين زمان سطح در آن طرف به بازار امير مشهور است . ( ص 25 ) حمد الله مستوفى مىنويسد : شيراز از اقليم سيم است و شهرى اسلامى و قبة الاسلام آن ديار ، طولش از جزاير خالدات « فح » و عرض از خط استوا « كط لو » . به روايتى شيراز بن طهمورث ساخته بود و خراب شد و به قولى در زمان سابق بر آن زمين شهر فارس نام بوده است و به فارس بن ماسور سام بن نوح منسوب است و اصح آن است كه به زمان اسلام ، محمد بن يوسف ثقفى برادر حجاج بن يوسف ساخت و تجديد عمارتش كرد و به روايتى عم زادهاش محمد بن قاسم بن ابن عقيل تجديد كرد . تاريخ عمارتش سنه اربع و سبعين هجرى . . . عضد الدوله در قبلى شيراز قصبهاى ساخت « فنا خسرو گرد » خواندى و عوام « سوق الامير » خواندندى . . . ( ص 114 ) . « هرگز آن مقام از اوليا خالى نبوده است و بدين سبب او را برج اولياء گفتهاند ( ص 115 ) . در فارسنامه ناصرى آمده است كه : عرض شيراز از خط استوا 29 درجه و 36 دقيقه است و طول آن 52 درجه و 43 دقيقه و در كتاب جام جم 52 درجه و 40 دقيقه . انحراف قبله شيراز از نقطه جنوب به جانب مغرب 56 درجه و 46 دقيقه است . و در زمان معمورى 12 دروازه و 19 محله داشته و دورباروى آن نزديك به فرسخ و نيمى بود . ( ص 906 ، فارسنامه ناصرى ، تصحيح دكتر رستگار فسايى ) . لسترنج مىنويسد : شهر شيراز كرسى فارس را اعراب بنيان گذاردند و مسلمانان در زمان خلافت عمر بن خطاب ، هنگام محاصره اصطخر محل شيراز را اردوگاه خود قرار داده بودند ، ظاهرا شيراز از اين جهت حائز اهميت گرديد كه به قول مقدسى در وسط بلاد جاى داشت و گفته مىشد كه فاصله آن تا مرزهاى ايالت در امتداد هر يك از جهات چهارگانه اصلى شصت فرسخ و در امتداد هر يك از زواياى چهارگانه هشتاد فرسخ بود . تاريخ نويسان نقل كردهاند كه شيراز را محمد برادر يا پسر عم حجاج والى معروف عراق در زمان خلفاى اموى در سال 64 هجرى نهاد و به تدريج وسعت آن افزوده شد و تا نيمه دوم از قرن سوم كه صفاريان آن را مركز دولت نيم مستقل خود قرار دادند ، به صورت شهر بزرگى درآمد در قرن چهارم شيراز قريب يك فرسخ وسعت داشت و داراى بازارهاى تنگ ولى پر جمعيت بود و هشت دروازه داشت و بيمارستان و دار الكتب . عضد الدوله در نيم فرسخى جنوب شيراز ، قصر ديگرى براى خويش ساخت كه بنام او به « كرد فنا خسرو » موسوم گرديد و هر سال در آن شهر جشنى بر پا مىشد و اين شهر كردفنا خسرو چندى هم مركز ضرابخانه بود اما پس از مرگ عضد الدوله رو به خرابى گذاشت و اجاره بهاى دكانهاى آن سالى بيست هزار دينار بود .
نخستين كسى كه باروى شيراز را ساخت و آن را مستحكم كرد صمصام الدوله پسر عضد الدوله بود . در
هامش
( 1 ) .p: بهتر .