اتفاق وزير و ديگر بزرگان . و بر جهان ، برين جملت كى ياد كرده آمد ، خراج نهاد : [ 1 ] كشتهاء غلّه بوم ، از يك گرى « 1 » [ 2 ] زمين ، خراج ، يك درم سيم نقره ، زمين رز بوم ، از يك گرى « 1 » زمين ، خراج ، هشت درم ، درخت خرماء پارسى از هر چهار درخت ، خراج ، يك درم ، خرماء و قل « 2 » [ 3 ] ، از هر شش درخت ، خراج ، يك درم ، درخت زيتون ، از هر شش درخت ، خراج ، يك درم ، و جزيهء سرها [ 4 ] ، كسانى كى جزيه گزار بودندى ، از طبقات رعايا بر سه نوع ستدندى : هر سال توانگران : دوازده درم و ميانهتر ، هشت درم و كمتر ، چهار درم و به هر سال يك بار ستدندى ، و چون برين طريق قانون خراج بنهاد ، بر استمرار ، تخفيفى تمام در حقّ رعايا ، پيدا گشت و جهان روى به آبادانى نهاد و به اتّفاق ، جهانيان او را ، عادل لقب نهادند ، و چون ازين
شرح
[ 1 ] . كريستين سن مىگويد : روشى كه در آن زمان براى اخذ خراج و ماليات شخصى به كار رفته برد ، بيفايده و زحمت آفرين بود . كواذ ، تصميم گرفت اين روش را تغيير دهد ولى انوشروان موفق به اصلاح اين امر شد ، تمام اراضى را به دقت مميزى كردند و توزيع ماليات ارضى جديد بر آن اساس قرار گرفت و مميزى هم به دست مردمانى منصف و خير خواه به عمل آمد از اين قرار : هر گريب ( معادل 2400 متر مربع ) گندم يا جو ، سالى يك درهم . هر گريب يونجه 7 درهم . هر گريب برنج 5 درهم و ساليانه از هر چهار درخت خرماى پارسى يا شش نخل آرامى يا 6 درخت زيتون يك درهم مىگرفتند . ساير محصولات ديگر از ماليات معاف بودند و ظاهرا اين نرخها سنگين نبوده است . . . ( ص 389 و 390 ، ايران در زمان ساسانيان ) .
[ 2 ] . گرى ( :gariهمان گريب يا جريب است كه يك واحد اندازهگيرى است ، خواه براى مساحت زمين ، خواه جامه و خواه غلّه و اندكى از ساعت شبانه روزى كه معادل 22 دقيقه و 30 ثانيه است . ( معين ) « جريب شيراز ، ده قفيز بود و قفيز شانزده رطل زيادت و نقصان افتد . . . » ( مسالك و ممالك ، ص 136 ) .
[ 3 ] . و قل : درخت مقل و بار آن و يا بار خشك آن و بار تر آن را « بهش » نامند . جمع اوقال . ( نفيسى ) و مقل صمغ درختى از جنس نخيلات . ( همانجا ) . ممكن است مقل تصحيف بعل باشد كه نام نخل آبى است . ( البلدان ، ص 231 ) .
[ 4 ] . ماليات سرانه يا جزيه سرها نيز بر تمام اشخاص بيست ساله الى پنجاه ساله تعلق مىگرفت به استثناء بزرگان و نجبا و سربازان و روحانيان و دبيران و ساير خدمتگزاران دولت . و جزيه گزاران را بحسب ثروتشان به چندين طبقه تقسيم كردند توانگران دوازده درهم ، ميانهتر هشت و كمتر شش و ساير رعايا هر تن چهار درهم مىپرداخت و مالياتها را به اقساط سه ماهه مىگرفتند . كسرى صورت نرخهاى جديد را در گنج سلطنتى نهاد و رونوشتهاى آن را به همه مأمورين و قضاة داد تا مالياتها عادلانه اخذ شود . ( ايران در زمان ساسانيان ص 390 ) .
هامش
( 1 ) .P: كزى
( 2 ) .B: خرمادقل .