4 . عقل
بحث دلالى در حديث لا ضرر و لا ضرار
در بحث دلالت اين حديث ، بايد بر قدر متيقّن و يا مقدار حجّت آن تمركز كرد . قدر مسلّم و متيقّن در ميان احاديث وارده ، « لا ضرر و لا ضرار » است و نمىتوان بر نسخهء « على مؤمن » و « فى الاسلام » اعتماد كرد . از اين رو ، در بحث دلالت ، تنها به مضمون « لا ضرر و لا ضرار » مىپردازيم .
اينگونه تركيب ، در لغت عرب براى نفى جنس به كار مىرود . همچون « لا رجل فى الدار » امّا در بحث تشريع نمىتوان چنين معنايى را به شارع نسبت داد ؛ چراكه اينگونه نيست و حقيقتاً حكم ضررى در اسلام تشريع شده است . همچون جهاد ، خمس ، زكات .
از اين رو ، فقيهان احتمالاتى را در معناى اين تركيب دادهاند ؛ از جمله ؛
1 . حديث ، ناظر به حكم تكليفى ضرر است . « ضرر زدن به ديگران حرام است » .
2 . ضرر جبران نشده در اسلام وجود ندارد .
3 . حكم مستلزم ضرر ، در اسلام تشريع نشده است .
در ادامه ، نظر فقيهان به همراه استدلال هر يك مطرح خواهد شد .
معناى ضرر و ضرار
برخى اهل لغت ضرر را نقطهء مقابل نفع دانستهاند و برخى ديگر آن را به « سوء حال » و يا « نقص » و « كم كردن » معنا كردهاند .
در مجموع شايد بتوان در معناى جامع و مانع ، ضرر را چنين گفت : نداشتن و از دست دادن هر يك از مواهب زندگى ، جان ، مال ، حيثيت و هر چيز ديگر كه از آن بهرهمنديم .
با نگاه به آيات قرآن كريم مىبينيم كه واژهء ضرر در معناى بلا و سختى ، كمبود و قحطى ، ترس ، بيمارى و نقص به كار رفته است .