نخست به طرح مسئله پرداخته و پس از روشن نمودن منشأ اختلاف ، نخست ديدگاه آخوند خراسانى را در اين باب توضيح مىدهد . مرحوم آخوند عقيدهاش بر آن است كه تعريفهاى ارائه شده براى عام و عموم ، تعريف لفظى و از قبيل شرح الاسم است كه در جواب سؤال به « ما » شارحة الاسم بيان مىشود و هيچ يك از آنها تعريف حقيقى و معقول در جواب ما هو فى الحقيقة نيستند . مرحوم آخوند در غالب مفاهيم اصولى همين مبنا را دارد و در تحليل خويش تعريف لفظى را مرادف شرح الاسم قرار مىدهد و در واقع در اين مبنا از استادش در منطق مرحوم حاج ملاهادى سبزوارى متأثّر است .
پس از آن ، انتقادى را از محقّق اصفهانى ( كمپانى ) بر مبناى آخوند نقل مىكند كه وى بين ماى شارحه و ماى حقيقى قائل به فرق است ، لذا طبق مبناى ايشان شرح الاسم در مقابل تعريف حقيقى قرار نمىگيرد . آخوند هم براى نظريهء خود دلايلى را براى حقيقى نبودن تعاريف اقامه مىكند لكن همهء اين دلايل مورد مناقشه و ايراد قرار گرفته و رد شده است .
نتيجهء كلى كه از حرف اين دو بزرگوار در اين بحث گرفته اين است كه آخوند عموم را عبارت از شمول و سريان مفهوم براى همهء افراد و مصداقهايى كه مفهوم مزبور صلاحيت انطباق بر آنها را دارد ، مىداند . مرحوم نائينى نيز همين عقيده را دارد با اين تفاوت كه وى در اين مورد قائل به تفصيل در شمول شده و آن را به دو قسم لفظى و اطلاقى تقسيم نموده است . مرحوم نائينى ، بيانى مخالف با آخوند نياورده ولى شيوهاش در اين باب با آخوند متفاوت است .
در فصل دوم به تشريح فرق ميان عام و مطلق پرداخته است . پس از طرح مسئله و توضيح نسبت ميان عام و مطلق و تعريف اين دو ، نخست حاصل نظر آخوند در بارهء فرق عام و مطلق را بيان كرده و پس از جمعبندى به عقيدهء مرحوم نائينى در بارهء فرق عام و مطلق پرداخته است . و در پايان اين فصل ، نُه فرق ميان عام و مطلق را از كلمات
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 452
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٤٥٢