سيرهء اخلاقى آخوند
عنوان فصل چهارم ، « رفتار بزرگوارانه و محبّتآميز آخوند خراسانى با مخالفان خود و پيروى او در اين مورد از معصومان » است . « 1 » در اين فصل به گزارش مرحوم آقابزرگ تهرانى ، خاطرههايى از مرحوم آخوند و سعهء صدر او در مواجهه با مشروطهستيزان تندرو نقل مىشود . همچنين سيرهء سياسى - اخلاقى او به استناد چندين نامه و تلگراف ، تبيين مىشود ؛ از جمله در نامهاى كه براى رئيس مجلس شوراى ملّى مىنويسد و خواستار عفو عمومى مىشود . « 2 » در اين نامه ، مرحوم آخوند آمادگى خود را براى حضور در ايران و مبارزه با اشغالگران روس اعلام مىكند . « 3 »
اين منش و رفتار را مرحوم آخوند در مواجهه با مخالفان عقيدتى و پيروان مذاهب ديگر نيز داشت . فصل پنجم كتاب ، گزارشى است از فعاليتهاى تقريبى و مبانى فقهى ايشان براى همزيستى مسالمتآميز با پيروان اهل سنّت . استاد ثبوّت به همين مناسبت ، گريزى به سيرهء سلف صالح مىزند و شمارى از رفتارها و گفتارهاى پيشينيان را در تأييد مدارا با مخالفان و ضرورت همزيستى و نوعدوستى ياد مىكند .
بسيارى از اين نمونهها ، همانهايى است كه آقابزرگ تهرانى از استادش ، آخوند خراسانى به ياد مىآورد و براى نويسندهء اين اثر نقل مىكند .
بر اين پايه ، فصل ششم كتاب را پى مىريزد كه عنوان آن « دفاع از حقوق غير مسلمانان » است . يعنى مرحوم آخوند ، نه تنها براى مخالفان مذهبى ، بلكه براى پيروان اديان ديگر را نيز حقوق مسلمى را قائل بود . نويسندهء كتاب ، در توضيح مبناى آخوند در مدارا با اهل سنّت و اهل كتاب ، شمارى از روايات مربوط و پارههايى از تاريخ اسلام و سيرهء معصومان عليهم السلام را از قول آقابزرگ تهرانى نقل مىكند و خود نيز بر آنها مىافزايد .
هامش
( 1 ) . از ص 101 - 107
( 2 ) . همان ، ص 107
( 3 ) . نيز ر . ك : حياة الاسلام ، ص 118