گفتنى است كه كتاب ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، دو تحرير دارد كه تحرير نخست آن در حملهء ساواك به خانهء مؤلّف در سال 1351 و 1352 از بين رفته است و كتاب حاضر تحرير دوم محسوب مىشود . در چندين جاى كتاب ، مؤلّف به تفاوتهاى اين دو تحرير اشاره كرده است و دليل آن را نيز گفته است . « 1 »
ساختار و محتواى كتاب در يك نگاه
كتاب ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، شامل پيشگفتار و دو گفتار مفصّل است . گفتار نخست ، شانزده فصل و گفتار دوم هشت فصل را در بر مىگيرد . گفتار اوّل و فصول شانزدهگانهاش ، پاسخى است به اين سؤال : « چرا پيشوايان دينى ما در صدر مشروطيّت - و مشخّصاً شخص آخوند خراسانى - با آن همه قدرت و نفوذ كلمهاى كه داشتند ، حكومت اسلامى برپا نكردند و ادارهء حكومت را خود بر عهده نگرفتند ؟ و چرا به جاى اين كار ، براى استقرار مشروطه تلاش كردند و ادارهء جامعه را به سياستمداران غير روحانى كه بعضاً چندان هم متديّن نبودند ، سپردند ؟ و اصولًا ايشان در باب موضوعاتى مانند حكومت و نقش مردم در آن ، آزادى ، حكومت دينى ، مبارزه با استعمار ، برخورد با مخالفان و . . . چگونه مىانديشيدند ؟ همچنين چرا علماى مخالف مشروطه - و به قول خودشان مشروعهطلبان - به جاى آن كه در فكر برپايى حكومت اسلامى به رهبرى روحانيان باشند ، راه چاره را همكارى با نظام سلطنتى و حمايت از آن در مقابل مشروطهخواهان دانستند ؟ » « 2 »
اين پرسشها و پاسخهاى آخوند خراسانى به آنها - به نقل از آقابزرگ تهرانى - محتواى كتاب 900 صفحهاى ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش را تشكيل مىدهند . شيخ آقابزرگ ، پاسخهاى استادش ، آخوند خراسانى را به اين پرسشها و دهها
هامش
( 1 ) . براى نمونه در پاورقى ص 40 مىنويسد : « گزارشهاى آخوند را در باب اقدامات علما در تكفير و تفسيق يكديگر كه در تحرير اوّل اين دفتر آورده بودم ، سپس حذف كردم » . در بارهء دليل اين حذفها ، در متن و حاشيه توضيح نمىدهد و فقط مىنويسد : به دلايلى !
( 2 ) . همان ، ص 47