پذيرفت و در جلسات متعدّد ، در تفسير خطبه و در پيرامون اثبات واجبالوجود ، صفات الهى ، اصالت وجود و اصالت ماهيت ، ردّ شبهء ابن كمّونه در توحيد و جبر و اختيار . . . مطالبى را املا نمود » . « 1 » تقريرنويس ( ميرزايوسف آقا مجتهد ) در پايان اين شرح ، ادلّهء آخوند را براى اثبات وحدت وجود ، بر مذاق حكما دانسته ، نقد مىكند . همچنين به ناتمامى شرح به دليل پايان ماه صيام و تعطيلى درس نهج البلاغه ، اشاره مىكند .
استاد ثبوّت در مقدّمهء كوتاهى كه براى اين فصل نوشتهاند ، در بارهء نسخهها و چگونگى دسترسى به نسخهء مطلوب اين شرح توضيح مىدهند . « 2 » همچنين اظهار اميدوارى كردهاند كه بهزودى فرصت و توفيق ترجمهء آن را بيابند . « 3 »
نگاهى به مكتوبات و تلگرافات آخوند خراسانى
مخاطبان اين نامهها ، طيف وسيعى از مردان سياست و دين و مردم عادى را شامل مىشود ؛ از صدر اعظم عثمانى تا شهيد ثقة الاسلام . نويسنده در ضمن اين نامهها ، توضيحات فراوان و مفيدى مىآورد كه در ضمن آنها آراى سياسى آخوند ، آشكارتر مىشود . مثلًا از نامهء آخوند به محمّد على شاه ، چنين برداشت مىكند كه ايشان ، جز معصوم عليه السلام را شايسته برخوردارى از قدرت مطلق نمىدانستند . « 4 »
فصل سوم كتاب ، « نمونههايى از واژهها و تركيبات و عبارات و جملات موجود در بيانيهها و پيامها و تلگرافهاى منتشر شدهء آخوند خراسانى » است . « 5 » اين فصل ، برگرفته از كتاب برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ، نوشتهء آقانجفى قوچانى است . « 6 »
هامش
( 1 ) . ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، ص 51 .
( 2 ) . مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعه ( ج 13 ، ص 217 ) به اين شرح اشاره مىكند
( 3 ) . ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، ص 52
( 4 ) . همان ، ص 90
( 5 ) . از ص 95 تا ص 100
( 6 ) . وى از شاگردان مرحوم آخوند و مؤلّف دو اثر مشهور سياحت شرق و سياحت غرب است