تاريخى ، مسلّماً اظهارات و ادّعاهاى بسيارى مطرح خواهد شد كه مصاحبهشونده خود را نيازمند استناد در مورد آنها نمىبيند . اين مسئله آن جا خود را بيشتر نشان خواهد داد كه مصاحبهكننده نيز نتواند مصاحبهشونده را وادار به مستندسازى اظهاراتش نمايد . در هر صورت ، براى ردّ ادّعاى غير مستند فوق كافى است به گزارش آقا نجفى قوچانى كه خود به طور مستقيم رحلت و فضاى آن روز نجف را از نزديك درك كرده است ، توجّه كنيم : « الآن برو تمام نجف را ببين . هيچ نقطهاى بىگريه و زارى مىبينى ، بىسوز و گداز مىبينى . مرد گريه مىكند ، زن گريه مىكند ، جوان گريه مىكند ، پير گريه مىكند ، دوست گريه مىكند ، دشمن گريه مىكند ، مشروطه گريه مىكند ، مستبد گريه مىكند ، آسمان گريه مىكند ، زمين گريه مىكند . . . » . « 1 » به نظر مىرسد فضاى مصاحبهها گاهى به اندازهاى حمايت آخوند از مشروطه را متزلزل و شكننده ترسيم مىنموده است كه حتى مصاحبهكننده را نيز تحت تأثير قرار مىداد و او را مجبور كرده است تا سؤالاتى از اين قبيل بپرسد « بعضى از آن چه كه از مرحوم آخوند نقل شده اگر با فرض صحّت ، آنها را كنار هم بگذاريم ، مىبينيم رفتار مرحوم آخوند يكنواخت نيست ، گاهى پشيمان مىشود ، گاهى ادامه مىدهد . اين امر چگونه روشن مىشود ؟ » ( ص 277 ) . به نظر مىرسد مهمترين دليل ارائهء چنين تحليل و تصويرى از آخوند خراسانى ، عدم شناخت و آگاهى كافى از تفكّر سياسى - فقهى اين مرجع بزرگ شيعه است . چراكه اين مسئله موجب خواهد شد تا بروز رفتارهاى سياسى آخوند ، بىمبنا و فاقد پشتوانه نظرىِ مستحكم و تنها بر اثر القائات اطرافيان به نظر آيد . نتيجهء چنين وضعى ، مسلّماً تزلزل و شكنندگى حمايتهاى آخوند از مشروطه و مشروطهخواهان است . در حالى كه بدون ترديد اگر انديشهء سياسى آخوند ، به وجهى كامل و عميق مورد شناسايى و بررسى قرار گيرد ، حمايت قاطع و مستمر آخوند از مشروطه و نظام پارلمانى به روشنى قابل تحليل خواهد بود . بدينگونه ، تا زمانى كه بنا به دلايل
هامش
( 1 ) . سياحت شرق ، آقا نجفى قوچانى ، به كوشش : ر . ع . شاكرى ، تهران ، اميركبير ، 1362 ، ص 481