مشروعه بوده و هرگز حكومت مشروعه نداشتهايم كه حال بگوييم چرا مشروطه ، مشروعه نيست ؟ و همين كسانى هم كه مشروطه را به جرم غير مشروعه بودن تخطئه مىكنند ، هيچگاه به فكر سرنگون كردن حكومتهاى غير مشروعهء استبدادى نبودند . . . استفاده از عنوان مشروعه براى مقابله با امور خلاف شرع نيست ، بلكه فقط بهانه و مستمسكى براى حفظ حكومت استبدادى . . . است . نظر مرحوم آخوند اين است كه حكومت مشروعهء واقعى جز در زمان حضور و بسط يد معصوم پيامبر صلى الله عليه و آله و امام عليه السلام تحقّق يافتنى نيست و اسم مشروعه را روى هر حكومتى بگذاريم ، جز بدنام كردن شرع نتيجهاى ندارد . و بنا بر اين ، بايستى در عين احتراز از چنين كارى حداكثر كوشش را بكنيم كه در همان حكومتهايى كه نام مشروعه ندارند ، دايرهء ظلم و فساد ، هر چه تنگتر و محدودتر شود و روح عدالت و مساوات ، گسترش بيشترى يابد » ( ص 530 ) .
جداى از اين مباحث محتوايى ، برخى انتقادات شكلى نيز بر مصاحبهها وارد است . يكى آن كه هيچ يك از مصاحبهها تاريخ ندارد و مشخّص نيست كه آيا اين مصاحبهها براى اوّلين بار در اين كتاب منتشر مىشود و يا قبلًا در نشريهء ديگرى منتشر شده است . ديگر اين كه هيچ اشارهاى به نام مصاحبهكننده در كتاب نشده است و باز معلوم نيست كه تمامى مصاحبهها توسّط يك پرسشگر انجام شده است يا نه ؟
همچنين چگونگى انتخاب مصاحبهشوندهها و معيار گزينش آنان نيز روشن نشده است . بهتر بود تدوينگر كتاب ، در مقدّمهاى بر كتاب ، به اين مسائل اشاره نمايد تا در فهم بهتر مطالب عنوان شده خواننده را يارى كند .
با تمام اين احوال و كمى و كاستىها ، انتشار اين مصاحبهها در قالب يك اثر مستقل مىتواند به شناسايى انديشه و رفتار سياسى ناشناختهء آخوند خراسانى ، كمك وافرى نمايد . بويژه كه در هر صورت ، ديدگاههاى متفاوت و متعدّد - اگرچه با نسبت نامتساوى - در آن مطرح شده است .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 398
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٩٨