گوناگون چارچوب انديشه و تفكّر سياسى آخوند مورد وارسى جدّى قرار نگيرد ، همچنان بايد منتظر ارائهء چنين تحليلهاى سطحى و غير مستند باشيم . بحث و بررسى پيرامون اين مسئله در اين مقال نمىگنجد ، امّا براى آشنايى خوانندهء كتاب با ديدگاه اين مرجع عالىقدر شيعه در خصوص نظام سياسى و حكومت در عصر غيبت ، بخشهايى از يك نامهء آخوند كه در واقع به مثابه مانيفست مشروطهخواهىِ مأخوذ از شريعت اسلام است ، در اين جا نقل مىشود : « عجبا ، چگونه مسلمانان ، خاصّه علماى ايران ، ضرورى مذهب اماميه را فراموش نمودهاند كه سلطنت مشروعه آن است كه متصدّى امور عامّهء ناس و رتق و فتق كارهاى قاطبهء مسلمين و فيصل كافّهء مهام ، به دست شخص معصوم و مؤيّد و منصوب و منصوص و مأمور من اللَّه باشد .
مانند انبيا و اوليا عليهم السلام و مثل خلافت امير المؤمنين عليه السلام و ايّام ظهور و رجعت حضرت حجّت عليه السلام . و اگر حاكم مطلق ، معصوم نباشد ، آن سلطنت غير مشروعه است ، چنانكه در زمان غيبت است . و سلطنت غير مشروعه ، دو قسم است : عادله ، نظير مشروطه كه مباشر امور عامّهء عقلا و متديّنان باشند . و ظالمه و جابره است ، مثل آن كه حاكم مطلق ، يك نفر مطلق العنان خودسر باشد . البته به صريح حكم عقل و به فصيح منصوصات شرع ، غير مشروعهء عادله ، مقدّم است بر غير مشروعهء جابره . و به تجربه و تدقيقات صحيحه و غور رسىهاى شافيه ، مبرهن شده كه نُه عُشر تعدّيات دورهء استبداد ، در دورهء مشروطيّت كمتر مىشود و دفع افسد و اقبح ، به فاسد و به قبيح ، واجب است » . « 1 »
همانگونه كه مىبينيم آخوند با زبردستى تمام كه شاخصهء يك اصولى بزرگ است ، توانسته است با ارائهء يك برهان منطقى - فقهى ، مأخوذيت مشروطيّت را از شرع اثبات نمايد . او بر اين باور است كه بر طبق ضرورى دين اسلام ، تنها حكومت مشروعه در دين اسلام ، حكومت معصوم عليه السلام است . بنا بر اين ، در عصر غيبت تمامى اشكال حكومتى ، غير مشروعه خواهد بود . حكومت غير مشروعه نيز خود بر دو گونه است : عادله
هامش
( 1 ) . حياة الاسلام ، ص 48