آن حضرت - صلوات اللَّه و سلامه عليه - است . اعاذنا اللَّه والمسلمين من ذلك » . « 1 » آخوند به قدرى در حمايت از مشروطه جدّى بود كه حتى مجبور شد پس از واقعهء ميدان توپخانه و همراهى علنى شيخ فضل اللَّه نورى با مخالفان مشروطه نهايتاً حكم به افساد وى بدهد . « چون [ شيخ فضل اللَّه ] نورى ، مخلّ آسايش و مفسد است ، تصرفش در امور حرام است . 14 ذىقعدهء 1325 » . « 2 » على رغم آن كه برخى در صحّت انتساب حكم ترديد كردهاند ، « 3 » آخوند در تلگراف بعدى حكم صادر شده را نه تنها تأييد كرد ، بلكه به درخواست سيّدين ( بهبهانى و طباطبايى ) خواستار تبعيد شيخ از پايتخت شد . « 4 »
از آن جا كه هر دو عالم ، از مجتهدان و مراجع برجسته و عالىمقام محسوب مىشوند ، نمىتوان به سادگى از كنار اين تمايز بلكه تعارض شديد گذشت . شناخت ريشههاى فكرى و نظرىاى كه منجر به اتّخاذ چنين مواضع متضادّى شده است مجال ديگرى مىطلبد ، امّا همين قدر كافى است كه بدانيم سيّد كاظم يزدى ، نمايندهء انديشهء سياسى سنّتى شيعه است كه بدون توجّه به شكل حكومت ، سلطان مسلمان ذى شوكت را در صورتى كه حافظ كيان جامعهء اسلامى و بيضهء اسلام باشد و به علما احترام بگذارد ، به رسميت مىشناسد ؛ در صورتى كه آخوند خراسانى ، خود بنيانگذار نوعى از تفكّر سياسى شيعى است كه حكومت در عصر غيبت را از آن « جمهور مسلمين » مىداند و در رأيى بديع ، تحقّق آن را نيز « ضرورى مذهب » اعلام كرده است . « 5 »
هامش
( 1 ) . ظهير الدوله خاطرات و اسناد ، ص 403 ؛ برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ، ص 40 ؛ سياستنامهء خراسانى ، ص 210
( 2 ) . روزنامهء خورشيد ، ش 90 ، ( سوم ذى حجّهء 1325 ه ) ؛ روزنامهء اخبار مشروطيّت ، ص 63
( 3 ) . شيخ فضل اللَّه نورى و مشروطيّت ، ص 311
( 4 ) . سياستنامهء خراسانى ، ص 180
( 5 ) . ظهير الدوله خاطرات و اسناد ، ص 9 - 387 ؛ تاريخ مشروطيّت ايران ، ج 5 ، ص 1019 .
براى بحث بيشتر در اين زمينه ر . ك : مقالهء ارزندهء « انديشهء سياسى آخوند خراسانى » ، محسن كديور ، و نيز « مبانى فقهى مشروطهخواهى از ديدگاه آخوند خراسانى » ، داوود فيرحى ، در مجموعه مقالات همايش بررسى مبانى فكرى و اجتماعى مشروطيّت ايران