آغاز تقابل
امّا به تدريج با مشخّص شدن هدف اصلى انقلاب و باب شدن مفاهيم مدرنى ، مانند آزادى ، جريده ، پارلمنت ، دموكراسى ، حقوق بشر ، قانونگذارى و . . . و نيز پررنگتر شدن مرز ميان گروههاى مختلف سياسى ، سيّد كاظم ، على رغم عدم تمايلش به فعاليت سياسى ، به آن دسته از فعالان سياسى پيوست كه با اساس مشروطه مخالفت مىورزيدند . امّا از سوى ديگر ، آخوند با حمايتهاى عملى و نظرى از اساس مشروطيّت و پارلمانتاريسم ، به بزرگترين حامى روحانى انقلاب مشروطيّت بدل شده بود . آخوند از همان ابتداى شروع انقلاب تا آخرين لحظهء عمر خود ، از حمايت مشروطيّت دست نكشيد و سرانجام جانش را نيز در اين راه از دست داد . « 1 »
در طى دو مهاجرت علما به حرم عبد العظيم و قم ، آخوند و ساير مراجع در جريان رويداد بودند و از مهاجران حمايت مىكردند . گزارشى در دست است كه در جريان مهاجرت به قم ، آخوند به مهاجران مىنويسد : « تلگراف اخبار موحش رسيد . موجب پريشانى فوق العاده گرديد . مطالب چيست ؟ عاجلًا اطلاع بدهيد تا اقدامات لازمه نماييم » . « 2 » پس از پيروزى مشروطهخواهان و امضاى فرمان مشروطه در تاريخ 14 جمادى الثانى 1324 و افتتاح مجلس در 8 شعبان همان سال ، آخوند بارها حمايت خود را از اساس مجلس شوراى ملّى ، اعلام و ديگران را نيز بدان توصيه كرد . « 3 »
آخوند در جريان تدوين نظامنامه قانون اساسى ، « لزوم انطباق موارد راجعه به محاكمات و سياسات با موازين شرعيه » را به نمايندگان مجلس گوشزد كرد . « 4 » همچنين پس از تدوين قانون اساسى مشروطه ، آن را براى انطباق مفادش با احكام
هامش
( 1 ) . مرگى در نور ، ص 278 به بعد
( 2 ) . واقعات اتّفاقيه در روزگار ، ج 1 ، ص 83
( 3 ) . مقدّمات مشروطيّت ، ص 317
( 4 ) . سياستنامهء خراسانى ، ص 166