ميرزا حسين تهرانى ، شيخ محمّد حسن مامقانى ، ملا محمّد شربيانى و . . . » . « 1 »
دولتآبادى بعد از بيان اين مطلب از اين وضع اظهار نگرانى مىكند كه اگر هر چه سريعتر علماى شيعه بر سر انتخاب جانشينى شايسته براى ميرزاى شيرازى به توافق نرسند « عظمت كلمهء اعلميت كه با پيرايههاى ديگر در وجود ميرزاى شيرازى خودنمايى داشته ، با خود او و با همان پيرايهها ، در خاك مىرود و ديگر بعد از آن مقتداى معظّم نمىتوان مقام او را به آن جمعيت احراز نمايد . . . » . « 2 » وى از ميان مدّعيان اعلميت ، آخوند خراسانى را سزاوارترين فرد براى اين مقام مىداند « و درميان اصحاب ميرزاى شيرازى كسى كه براى پيروى نمودن از سياست او بيش از همه استعداد بروز مىدهد آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى است » . « 3 » آخوند خراسانى بىگمان يكى از بزرگترين مدرّسان علم اصول در تاريخ اسلام است . وى با تأليف كفاية الأصول در علم اصول كه معتبرترين مرجع طلّاب در علم اصول است ، به راستى « علم اصول را تأسيس جديد نهاد » . « 4 »
علاوه بر مقام علمى ، آخوند به لحاظ سياسى نيز سرآمد همقطاران خود بود .
« حضرت آخوند در حقيقت ، مجتهد زرنگ سياسى و پوليتيكى بوده ، در كارهاى مشروطيّت و علوم عصر جديد نيز داراى بصيرت و بينايى بودند » . « 5 »
يكى از نكات پر اهميت زندگى سياسى آخوند ، تقابل نظرى و عملى او با سيّد كاظم طباطبايى يزدى ، صاحب عروة الوثقى است كه به لحاظ علمى همطراز آخوند بود و حتى هنگام فوت ميرزاى شيرازى يكى از مدّعيان - اگر بتوانيم چنين واژهاى را در اين مورد به كار بريم - جانشين او محسوب مىشد . وى مانند آخوند در نجف مقيم
هامش
( 1 ) . حيات يحيى ، ج 1 ، ص 133
( 2 ) . همان ، ص 134
( 3 ) . همان ، ص 135
( 4 ) . مكارم الآثار ، ج 5 ، ص 1512 . براى فهرست كامل آثار آخوند ، به مقدّمهء كفاية الأصول ، رجوع شود
( 5 ) . مقدّمات مشروطيّت ، ص 217