ايران نو و . . . كه بر عليه حجاب و قصاص مطالبى چاپ كرده بودند ، شدند و اعلام كردند : « هيئت نظّارى از عارفين به شرعيات و سياسيات ، براى نظر در مطبوعات قبل از طبع ، هم چنان چه فعلًا در ممالك عثمانى مرسوم است ، مقرّر و . . . » .
در اين مرحله ، ظاهراً آخوند خراسانى و علماى نجف ، جريان غربگرا را افسد دانستند و براى كوتاه كردن دست آنها از امور ايران تلاش مىكنند ، تا شايد بتوانند ايران را از اسارت استبدادى جديد خلاص كنند . امّا اشتباه محاسباتى آنها از قدرت و امكانات غربگرايان در دورهء اوّل ، باعث شد ، در مشروطهء دوم نتوانند آنها را مهار كنند . احكام و اطلاعيههاى مراجع نجف ، در ايران سانسور مىشد . اعضاى انجمن مخفى ، گروه ترور را براى از سر راه برداشتن علما ، به نجف اعزام مىكنند . تحليل افراطيان در بارهء علماى نجف در اين دوره ، از زبان آية اللَّه ملا عبد اللَّه مازندرانى اين گونه بيان مىشود : « از انجمن سرّى مذكور ، به شعبهاى كه در نجف اشرف دارند ، رأى در آمده كه نفوذ ما دو نفر تا حالا كه استبداد در مقابل بود ، نافع و از اين به بعد مضر است . . . حالا كه مطلب بالا گرفته ، مكاتيبى به غير اسباب عاديه به دست آمده كه بر جانمان هم خائف و چه ابتلاها داريم » .
آية اللَّه مازندرانى طى نامهاى ، در پاسخ به حاجى محمّد على بادامچى ، از مشروطهخواهان تبريز ، در بارهء حكم مربوط به تقىزاده ، به مسائل تكاندهندهاى اشاره مىكند كه براى دريافتن حقيقت وقايع آن دوره بسيار مفيد است . ايشان مىنويسد : « اوّل اين كه در قلع شجرهء خبيثهء استبداد و استوار داشتن اساس قويم مشروطيّت ، يك دسته مواد فاسدهء مملكت هم به اغراض ديگر ، داخل و با ما مساعده بودند . ماها به غرض حفظ بيضهء اسلام و صيانت مذهب ، سدّ ابواب تعدّى و فعّال ما يشاء و حاكم ما يريد بودن ظالمين در نفوس و اعراض و اموال مسلمين ، و اجراى احكام مذهبيه و حفظ نواميس دينيه و آنها به اغراض فاسده ديگر و . . . بعض مقدّسين خالى الغرض از مشروطيّت هم به واسطهء دخول همين مواد فساد در
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 329
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٢٩