مشروطيّت بدبين كنند . چنين تحليل ناقصى از اوضاع ايران و اقدامات افراطى غربگرايان ، مراجع و محافل نجف را از ديدن تمامى واقعيات جامعهء ايرانى بازداشت ؛ تاجايى كه سير حوداث مدّتى بعد گريبان خود آنها را گرفت .
افراط مطبوعات و انجمنهاى مخفى و برخى نمايندگان مجلس و تروريستهاى قفقازى ، بهانهء لازم را به محمّد على شاه داد تا در اقدامى نابخردانه مجلس را تعطيل كند . علماى نجف ، به جاى بررسى جامع اين ماجرا كه مىتوانست ريشهء استبداد را در ايران بخشكاند ، همهء تقصيرات را متوجّه محمّد على شاه كرده و از تقصيرات مشروطهخواهان افراطى ، حرفى به ميان نياوردند و شايد هم چيزى نشنيدند . شاخهء نجف انجمن مخفى ، به رياست « سيّد اسد اللَّه خرقانى » مأموريت داشت از رسيدن اخبار واقعى ايران به مراجع نجف جلوگيرى كند و بين علماى ايران و نجف اختلاف بيندازد . نامهء مهم خرقانى به مستشار الدوله كه در اسناد و خاطرات مستشار الدوله ( ص 219 - 223 ) چاپ شده ، از عمليات حساب شدهء انجمنهاى مخفى و عناصر افراطى در نجف پرده بر مىدارد .
امّا اين تمامى ماجرا نبود . تهران در 1327 قمرى ، توسّط قواى مشروطهخواه فتح شد . محمّد على شاه به سفارت روس پناهنده و حاج شيخ فضل اللَّه نورى ، در 13 رجب همان سال ، در تهران به دار آويخته شد و به شهادت رسيد . كميتهاى دوازده نفره از فاتحان كه اغلب آنها عضو لژ فراماسونرى بيدارى بودند ، زمام امور كشور را در دست گرفتند . اندكى بعد ، دعواى سابق مستبد و مشروطهخواه ، به دعواى اعتدالى و انقلابى بدل شد . سيّد عبد اللَّه بهبهانى كه روزى تنها در مقابل آتش سربازان استبداد سينه سپر كرده بود ، براى بازگشت از تبعيد محمّد على شاهى ، در زمان حكومت مشروطهخواهان مشكل پيدا كرد و در ميان ناراحتى آنها وارد تهران شد . او از سوى آخوند مأموريت داشت ، هرچه زودتر مجلس شوراى ملّى را بازگشايى و اصل دوم متمّم قانون اساسى را اجرا كند . امّا قبل از انجام مأموريت ، با نوزده گلوله در خانهء خود
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 327
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٢٧