از مجموع مكتوبات و اعلاميههاى آخوند خراسانى و مراجع مشروطهخواه نجف ، مىتوان پى برد كه از نظر آنها :
1 . مبارزه با استبداد قاجار و استقرار مشروطيّت ، اولويّت داشت ؛ لذا بايد از تمامى امكانات كشور در اين جهت بهره برد .
2 . با وجود ملّت مسلمان و علما و نيز تصويب اصل دوم متمّم قانون اساسى ، نگرانى از انحراف مشروطيّت چندان موجّه نيست .
3 . مشروطيّت در هر كشورى ، منطبق با دين و شريعت رسمىِ آن كشور است .
4 - گروههاى غيرمتديّن در يك جامعهء دينى ، وزن و جايگاه لازم براى به دست گرفتن امور و كنار گذاشتن احكام اسلام را ندارند .
5 . خطر اصلى براى حيات نهضت ، دستگاه استبدادى قاجار و شخص محمّد على شاه است ؛ محمّد على شاه ، افسد است و دفع او واجب .
با توجّه به نكات فوق به نظر مىرسد مراجع نجف تحليل و شناخت درستى از اهداف و امكانات انجمنهاى مخفى و گروههاى افراطى نداشتند و در جريان امور نبودند و اخبار دقيقى از ايران دريافت نمىكردند . آنان همچنين از تأثير اقدامات گروههاى افراطى در ايجاد بن بست سياسى در كشور غفلت كرده و تمامى مشكلات را ناشى از محمّد على شاه و برخى از علماى مخالف مشروطه مىدانستند . در حالى كه به اعتراف مجد الاسلام كرمانى در كتاب تاريخ انحلال مجلس ، اگر محمّد على شاه حماقت نكرده و مجلس را به توپ نمىبست ، مردم خود در كمتر از يك ماه ، در مجلس را به علّت ايجاد آشوب و وجود نمايندگان افراطى مىبستند .
فضاى عمومى در بين مشروطهخواهان نجف اين بود كه محمّد على شاه از اساس با مشروطه مخالف است و از تمام امكانات خود جهت از بين بردن مشروطيّت استفاده مىكند . اقدامات خلاف شرع و اغتشاشات كشور نيز كار طرفداران استبداد است كه در لباس مشروطهخواهى دروغين سعى دارند مردم و علما را نسبت به
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 326
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٢٦