مىگردد . پس از ترور و قتل ناصر الدين شاه ، اوضاع بد ايران بدترشد . جانشين پير ناصرالدين شاه ، نه توان ادارهء كشور را داشت و نه چندان با مملكتدارى آشنا بود .
افزايش قرضهء خارجى و كاهش توان اقتصادى - سياسى كشور در مقابل بيگانگان و نيز تشديد فعاليت گروههاى غربگرا و نيز انجمنهاى مخفى و فرق ضالّه ، بر وخامت اوضاع افزوده بود . از حدود 1317 قمرى ، باتوجّه به رسيدن اخبار ناخوشايند ايران به نجف ، مراجع دينى نگران شده و در پى چارهجويى برآمدند . جلسات متعدّدى بين مراجع نجف منعقد شد و آنها نگرانىهاى خود را از اوضاع ايران ، با صدور اعلاميه و ارسال نامه به علما و مسئولان منتقل مىكردند . حمايت از شركت اسلاميه ، دفاع از ميرزا حسن آشتيانى در مقابل حملات برخى از منوّرالفكران و شخصيتهاى حكومتى ، تكفير على اصغرخان اتابك اعظم به جهت همواركردن راه تسلّط كفار بر ايران و به افلاس و ورشكستگى كشيدن كشور و نيز آزادگذاردن فعاليت « فرقهء بابيه ( خذلهم اللَّه ) » ، صدور حكم خلع يد از مسيو نوز بلژيكى ، حمايت از مهاجران به حضرت عبد العظيم ( مهاجرت صغرى ) ، بخشى از اقدامات اصلاحى مراجع نجف براى بهبود اوضاع ايران بود . حضور علماى ايران در رأس اين جنبش اعتراضى ، اطمينان مراجع نجف را به اين حركت كه نهايتاً معروف به نهضت مشروطيّت شد ، جلب كرد . علما به اين نتيجه رسيده بودند كه نظام سلطنتى و نحوهء ادارهء كشور بايد تحت ضابطهاى قرار گيرد . با مطرح شدن عنوان مشروطيّت و بحث تشكيل مجلس و گردآمدن نمايندگان مردم براى نظارت بر امور ، اين موضوع على رغم چند و چون برخى از روحانيان ، مورد استقبال علما قرارگرفت . ظاهراً هم جاى نگرانى نبود . روشنفكران در تعريف مشروطيّت تأكيد بر عدم ضديت آن با شريعت مطهّره كردند و اظهار مىداشتند مجلس شورا بر گرفته از همان اصل شورايى است كه قرآن بر آن تأكيد كرده و پيامبراكرم صلى الله عليه و آله به آن عمل مىكردند . در چنين شرايطى وفاق مىتوانست كشور را از شرايط استبدادى به شرايط مشروطگى با هزينهء كمترى منتقل كند .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 324
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٢٤