آزادى و مساوات آنان بر اساس مذهب خودشان شكل گرفته و ما آزادى ، مساوات و مشروطه را بر اساس مذهب خود تنظيم مىكنيم :
مشروطيّت هر مملكت ، عبارت از محدود و مشروطه بودن ادارات سلطنتى و دواير دولتى است ، به عدم تخطّى از حدود و قوانين موضوعه ، بر طبق مذهب رسمى آن مملكت . . . و چون مذهب رسمى ايران همان دين قويم اسلام و طريقهء حقّهء اثنا عشريه است ، پس حقيقتاً مشروطيّت و آزادى ايران عبارت از عدم تجاوز دولت و ملّت از قوانين منطبقه بر احكام خاصّه و عامّه مستفاده از مذهب . . . هم چنان كه مشروطيّت و آزادى ساير دول و ملل عالم ، بر مذاهب رسميهء آن ممالك استوار است ، همين طور در ايران هم بر اساس مذهب جعفرى - على مشيّده السلام - كاملًا استوار از خلل و پايدار خواهد بود . « 1 »
اين بيان مرحوم آخوند ، نشانگر عدم شناخت كامل ايشان از غرب است ؛ زيرا چنان كه مىدانيم مفاهيم مشروطه ، آزادى ، مساوات و برادرى ، مفاهيمى بر گرفته از شعار اصلى فراماسونها ( برادرى ، برابرى و آزادى ) است كه نسبتى با دين ندارند .
همچنين اين مسائل از تفكّر اومانيستى پس از رنسانس حاصل شده كه هرچند با شعار بازگشت به مسيحيت ناب آغاز شد ، در نهايت به دموكراسى و حكومت مردم انجاميد كه تئوكراسى ، حاكميت خداوند و شريعت الهى را نفى مىكرد . از اين رو ، هيچ نسبت و ارتباطى بين اين گونه مفاهيم با دين مسيح حتى به شكل تحريف شدهء آن وجود نداشت . كسروى نيز به اين مسئله تصريح دارد :
آخوند خراسانى و . . . معناى مشروطه را چنان كه سپس ديدند و دانستند نمىدانستند . . . « 2 »
اين شناخت غير جامع و كامل ، موجب شد كه وى به اين مفاهيم ، خوشبينانه
هامش
( 1 ) . رسائل مشروطيّت ، ص 485 و 486
( 2 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 259