شناخت ماهيت اومانيستى غرب جديد و محصولات تمدّنى آن
وجه ديگرى كه مىتوان در مورد غربشناسى مرحوم شيخ و مرحوم آخوند مطرح كرد ، اين است كه مرحوم شيخ با ارتباطات و مطالعاتى كه داشت ، به ماهيت اومانيستى غرب جديد پى برده بود . از اين رو ، نسبت به تمام مراحل كار در طول نهضت ، با احتياط كامل برخورد مىكرد و به راحتى مطلب يا حركتى را تأييد نمىنمود . به همين دليل و به جهت عدم اعتمادش به مشروطهء غربى و صحنه گردانان آن ، اصل نظارت علما بر قوانين مجلس را ارائه داد و به حرم حضرت عبد العظيم عليه السلام مهاجرت كرد ؛ چرا كه مىدانست آنان به دنبال چيز ديگرى هستند و مشروطهاى كه سنگش را به سينه مىزنند ، با مشروطهء مورد نظر علما بسيار تفاوت دارد . از اين رو ، تا هنگامى كه مخالفان و روشنفكران سكولار به طور رسمى و صريح خواستههاى وى را كه تماماً ابزارى بود براى مهار مشروطه غربى و وارداتى نپذيرفتند ، به تحصّن خويش پايان نداد .
به طور كلّى موضع صريح و تند شيخ نسبت به وقايع آن زمان ، به جهت شناخت ايشان از غرب و مشروطهء غربى بود . به همين دليل ، در آخرين مرحله از كار هنگامى كه ملاحظه كرد آن چه در تهران در حال تحقّق است ، مشروطه غربى و وارداتى است و ديگرنمىتوان آن را مهار نمود ، به حرمت آن رأى داد .
اين در حالى است كه مرحوم آخوند به سبب عدم شناخت عميق و كامل از ماهيّت تفكّر جديد غرب و مسائلى چون مشروطه ، آزادى و مساوات به معناى غربى و ماسونى آن ، معتقد بود مشروطه و برخى مفاهيم برگرفته از غرب ، با مذهب آنان تطابق دارد . از اين رو ، ما نيز مىتوانيم همين مفاهيم را بر اساس مذهب خود تعريف و تبيين كنيم . پس از فتح تهران كه ايشان لايحهاى در تبيين مراد از مشروطه صادر كردند ، در آن تصريح مىكنند كه اگر هم بين ما و غربىها بين مفاهيم آزادى ، مساوات و مشروطه اختلاف وجود دارد ، اين اختلاف از تفاوت در مذهب ناشى مىشود و