ابدى نظارت علما ، تلاش براى دوام مجلس و اهتمام در امر آن واجب است ، دلالت بر همين امر دارد :
بعد از تطبيق نظامنامه بر قوانين شرعيه و ختم فصل ابدى بر اين امر . . . در هر صورت بر عموم مسلمين ، اهتمام در امر چنين مجلس محترم واجب [ است ] . « 1 »
با توجّه به آن چه گذشت ، معلوم مىشود كه شيخ شهيد و مرحوم آخوند ، هر دو در اصل مشروطيّت به معناى تحديد قدرت سلطنت و دولت البته با قوانين مطابق با شرع موافق بودند و هر دو در طول نهضت همين را مىخواستند ؛ ولى با گذشت زمان ، شيخ شهيد به اين نتيجه رسيد كه مشروطهاى كه در تهران محقّق شده و در حال رشد و گسترش است ، مشروطه مورد نظر وى و آخوند نيست و خلاف شرع مطهّر است . از اين رو ، با آن مخالفت كرد و آن را تحريم نمود . امّا مرحوم آخوند بنا به ادلّهاى به اين نتيجه رسيده بود كه اين مشروطه ، همان مشروطه مورد نظر ايشان و مطابق شرع مبين است ، به همين دليل آن را تأييد كرد و مخالفت با آن را مخالفت با امام زمان عليه السلام دانست .
از اين رو ، اختلاف اين دو بزرگوار ، اختلاف در تشخيص مصداقِ يك كلّى ( مشروطهء منطبق با شرع ) بود كه هر دو در كلّى آن ، اشتراك نظر داشتند . حال بايد ديد كه اين اختلاف در تشخيص مصداق ، ناشى از چيست ؟ بررسىها نشان مىدهد « 2 » كه اين اختلاف از دو امر مهم سرچشمه مىگيرد :
1 - 2 . تفاوت در شناخت غرب و اصول موضوعهء آن
يكى از علل اختلاف مرحوم شيخ و مرحوم آخوند ، در تشخيص مصداق مشروطه و
هامش
( 1 ) . برگى از تاريخ معاصر ، ص 25
( 2 ) . اصل اين نظريه را حجة الاسلام و المسلمين على ابو الحسنى ( منذر ) در كتاب آخرين آواز قو ، مطرح كرده كه بحث ما در اين بخش نيز برگرفته از همين نظر است ؛ ولى اين بحث را با نگاهى ديگر و تفصيلى بيشتر ارائه كردهايم