موقّت ، براى حفظ حريم و جان حاج شيخ فضل اللَّه نورى بود . . . . « 1 »
مدّتى پس از شهادت شيخ بود كه علماى نجف ، از جمله مرحوم آخوند ، به نيّات فاسد برخى مشروطه خواهان تندرو پى بردند و حكم به فساد مسلك سياسى امثال تقىزاده دادند . « 2 »
توجّه به سير حضور دو شخصيت در مقاطع مختلف نهضت ، نشان داد كه به طور كلّى در دوران تثبيت نظام مشروطه ، همراهى عملى بين مرحوم آخوند و مرحوم شيخ وجود داشت و حتى در موارد اختلاف هم باز حمايت مرحوم آخوند از شخص مرحوم شيخ ديده مىشود .
ب . محل نزاع و اختلاف
با روشن شدن حال و هواى زمان بروز اختلاف موضع اين دو بزرگوار نسبت به مجلس و مشروطه ، بايد به اين مسئله بپردازيم كه محل نزاع و نقطهء اختلاف كجا بوده است . در اين مورد ديدگاههاى مختلفى وجود دارد ، كه دو نظر كلّى را مورد نقد و بررسى قرار مىدهيم :
1 . اختلاف در فلسفهء سياسى و انديشهء سياسى
يكى از نظرگاههاى مطرح در علّت اختلاف موضع شيخ و آخوند و به طور كلّى اختلاف علماى مشروطه خواه و علماى مشروعه خواه ، اختلاف آنان در فلسفهء سياسى و انديشهء سياسى است . اين مطلب به بيانهاى مختلفى در آثار قائلين به اين نظريه آمده است . در يكى از اين آثار آمده است :
حقيقت اين است كه علّت اختلاف احكام در باب مشروطه اين بود كه هر دو دسته از مجتهدان با ديدگاه خاص دينشناسى و انسانشناسى خود با
هامش
( 1 ) . خانه بر دامنهء آتشفشان . . . ، ص 200
( 2 ) . اوراق تازهياب مشروطيّت و نقش تقىزاده ، ص 207 و 208