سيّدين به بيانات مختلف به شيخ اظهار داشتند كه ما ضمانت مىكنيم تا خواستههاى شما عملى شود ؛ امّا ايشان با ياد آورى ضمانتهاى قبلى آنان كه عملى نشده بود ، نپذيرفتند . از اين رو ، پس از گفتگوهاى فراوان و نشر لوايح مختلف از طرف متحصّنان ، با ارسال پاسخ رسمى مجلس و رعايت خواستهء متحصّنان در اين پاسخ ، آنان به تحصّن خود پايان دادند ؛ چرا كه هدفى جز رعايت مسائل شرعى و تأمين خواستههاى علما در مورد مجلس نداشتند و مجلس هم به طور رسمى حداقل به صورت ظاهرى به اين مسئله تن داده بود .
سه ماه بعد از بازگشت متحصّنان ، از آنجا كه مجلس و مشروطهخواهان به وعدههاى خود عمل نكردند ، در تاريخ 21 ذى قعده ، عدّهاى از علما از جمله مرحوم شيخ فضل اللَّه نورى تلگرافى به شهرهاى مختلف ارسال كرده و مجدّداً خواهان تطبيق قوانين با شرع شدند . « 1 » از تحصّن حرم حضرت عبد العظيم عليه السلام كه توطئهچينى عليه شيخ فضل اللَّه گسترش پيدا كرد و مخالفان كوشيدند تصوير بسيار نادرستى از شيخ و عملكرد وى در ذهن آخوند پديد آورند ، و از طرفى آن دو در تطبيق مجلس موجود در بهارستان با مجلس مورد نظر علما نيز اختلاف نظر پيدا كردند ، به طور كلّى اختلاف موضع شيخ و آخوند نسبت به مشروطه آغاز شد . در اين ايّام هم ، برخى تلگرافهاى منسوب به علماى نجف كه لحن تندى نسبت به شيخ فضل اللَّه داشت ، منتشر گرديد كه صحّت آنها مورد انكار و ترديد است . « 2 »
4 . دوران استبداد صغير
در نهايت ، در اواسط سال 1326 ق ، بعد از آن كه محمّد على شاه مجلس را به توپ بست ، شيخ فضل اللَّه به تحريم مشروطه حكم داد :
مخفى نماند كه جهت حرمت مشروطه و منافات آن با احكام اسلاميه و
هامش
( 1 ) . رسائل ، اعلاميهها ، مكتوبات . . . ، ج 1 ، ص 153 152
( 2 ) . شيخ فضل اللَّه نورى و مشروطيّت ، ص 307 - 315