و آزادى و حدود آن ، حدود اختيارات مجلس و رابطهء قوانين مقرّر آن با قواعد شرعيه ، پرسشنامهاى با امضاى « داعيان و خدّام شريعت مطهّره » منتشر شد . مجلس هم در همان روز پاسخ اين پرسشنامه را به صورتى كه مورد نظر علماى مشروعهخواه بود ، به طور مكتوب ارائه كرد . « 1 » پس از ارائه پاسخ مجلس ، سيّدين و آقا سيّد حسين رضوى ، تقريظى به مضمون ذيل بر اين پاسخ نوشتهاند :
. . . تمام مسلمانان و بخصوص وكلاى محترمين مجلس مقدّس شوراى ملّى - احكم اللَّه بنيانه - جز در صدد تبعيت احكام شرعيه نبوده و نخواهند بود و قوانينى كه در آن مجلس محترم وضع مىشود ، فقط در امور عرفيه است و در آن هم رعايت عدم مخالفت با قواعد شرعيه شده و مىشود . . . پس بر افراد مستمعين لازم است كه قدر اين نعمت عظما . . . دانسته و اذهان خودشان را به امثال اين اوهام ، مشوش ندارند . « 2 »
از آنجا كه پاسخ رسمى و مكتوب مجلس و اين تقريظ ، تأمين كننده ديدگاههاى متحصّنان بود ، شيخ فضل اللَّه و برخى ديگر از علماى مهاجر نيز ، بر آن مهر تأييد زدند .
از اين رو ، چون مجلس به طور رسمى به خواستهء متحصّنان تن داده بود ، تحصّن پايان يافت و در تاريخ 8 شعبان پس از حدود سه ماه تحصّن در حرم حضرت عبد العظيم عليه السلام ، شيخ و ساير مهاجران به تهران بازگشتند .
در اين جا كسروى بازگشت متحصّنان را معلول كشته شدن اتابك و نداشتن خرج ادارهء تحصّن مىداند و اين سؤال و جواب را امرى صورى در جهت ايجاد بهانهاى براى بازگشت مهاجران به شهر تلقّى مىكند ، « 3 » امّا مراجعه به مكالمات شيخ شهيد با سيّدين نشان مىدهد كه شيخ به دنبال تضمين رسمى از مجلس بوده كه آن چه دغدغه وى و ساير علماى مهاجر بوده ، عملى شود . چنانكه در اين مكالمات آمده است
هامش
( 1 ) . رسائل ، اعلاميهها ، مكتوبات . . . ، ج 1 ، ص 363 - 365
( 2 ) . همان ، ص 365
( 3 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 456