طريقه نبويّه - على صادعها السلام - . . . بسيار است . « 1 »
و مرحوم آخوند نيز ، مخالفت با مشروطه را در حكم محاربه با امام زمان عليه السلام دانستند :
اليوم ، . . . بذل و جهد در استحكام و استقرار مشروطيّت ، به منزلهء جهاد در ركاب امام زمان - ارواحنا فداه - ، و سر مويى مخالفت و مسامحه ، به منزله خذلان و محاربه با آن حضرت - صلوات اللَّه و سلامه عليه - است . « 2 »
اين مقطع ، نقطه اوج اختلاف موضع مرحوم آخوند و شيخ شهيد نسبت به مشروطه است .
5 . فتح تهران و اعدام شيخ
بعد از درگيرىهاى مختلف براى تجديد مشروطه ، نهايتاً در 24 جمادى الثانى سال 1327 ق ، مشروطه خواهان ، تهران را فتح كردند و مشروطيّت مجدّداً استقرار پيدا كرد . در ادامهء جسارتهاى مشروطه خواهان ، در 13 رجب ، مرحوم شيخ فضل اللَّه اعدام شد ؛ امّا على رغم اوج اختلاف مرحوم شيخ و مرحوم آخوند ، در بارهء واكنش ايشان نسبت به اين حركت نوشتهاند :
وقتى در وقايع مشروطيّت مرحوم آية اللَّه شيخ فضل اللَّه نورى را . . . در تهران به دار آويختند ، چون اين خبر به آخوند در نجف رسيد ، بسيار متأثّر و متألّم گرديد ؛ به نحوى كه گريه كرد و مجلس فاتحهاى در منزل خود براى او ترتيب داد . « 3 »
همچنين از قول فرزند مرحوم آخوند خراسانى ، آية اللَّه حاج ميرزا احمد كفايى ، نقل شده است :
بعد از آن كه دولت موقت مشروطه ، يعنى فاتحان تهران ، خبر پيروزى را به آخوند خراسانى دادند ، اوّلين اقدام ايشان ، ارسال تلگراف به همين دولت
هامش
( 1 ) . رسائل ، اعلاميهها ، مكتوبات . . . ، ج 1 ، ص 106
( 2 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 730
( 3 ) . مرگى در نور ، ص 396