آمديد ؟ اگر كسى از شما پرسش كند ، چه جوابى خواهيد داد ؟ « 1 »
از آنجا كه مشروطه خواهان ، به اعتماد علماى نجف به شيخ و همراهى آنان با وى در تمام مراحل نهضت و تأكيد ايشان بر عملى شدن پيشنهادات شيخ آگاهى داشتند ، به دنبال تفرقهافكنى ميان آنان بودند ؛ چنانكه در يكى از لوايح متحصّنان در حرم حضرت عبد العظيم آمده است :
شب و روز به تفتين در ما بين رؤساى ملّت و شقّ عصاى امّت مىگذرانند و به هر طرف كه فريب آنها را خورد ، خود را مىبندند و نسبت به طرف ديگر جسارت و جرأت به هم رسانيده ، هرزگى را كه حربهء واحدهء اينهاست ، استعمال مىكنند . « 2 »
نمونهاى از اين توطئه چينىها ، اقدام روزنامهء حبل المتين كلكته است كه خبر مجعولى را با عنوان « مكتوب از نجف اشرف » در بارهء مخالفت مرحوم آخوند با اصل پيشنهادى شيخ در مورد نظارت فقها منتشر كرد ؛ « 3 »
امّا مراجع نجف بويژه آخوند ، به شيخ فضل اللَّه به آن اندازه خوشگمان بودند كه در مقابل تفرقهافكنىهاى مشروطهخواهان تندرو ، در پاسخ به تلگراف مجلس - كه شيخ در آن به سوء نيت و داشتن انگيزههاى شخصى متّهم شده و درخواست احضار و در واقع تبعيد ايشان به نجف را كرده بودند - ، نه تنها درخواست احضار و تبعيد ايشان به نجف را رد كردند ، بلكه در اين پاسخ ، خوش گمانى آنان به شيخ فضل اللَّه چنان نشان داده شده بود كه حتى عنوان مخالفت با مشروطه را از ساحت اعتراضهاى شيخ دور دانستهاند :
رجاء واثق كه تاكنون - ان شاء اللَّه تعالى - كسى مخالفت نكرده و نخواهد كرد . . . احضار را صلاح نديديم ، مهمّات را اطلاع دهيد . الاحقر ، نجل
هامش
( 1 ) . مكتوبات ، اعلاميهها ، . . . ، ج 2 ، ص 220 و 221
( 2 ) . همان ، ج 1 ، ص 241
( 3 ) . روزنانهء حبل المتين ، س 14 ، ش 44 ، ( 9 جمادى الاوّل 1325 ق ) ، ص 21 به نقل از شيخ فضل اللَّه نورى و مشروطيّت ، ص 247