بديهى است به محض اين كه آزادىخواهان زمام امور را به دست بگيرند ، اين مادّهء كهنه پرستانه ، به طور دائم در حال تعليق قرار خواهد گرفت . « 1 »
وقايع سالهاى بعد نيز ، تصديقى بر اين نظريه بود ؛ چرا كه در مراحل و دورههاى مختلف مجلس ، با اين اصل به طور جدّى برخورد نشد و عملًا ناكام ماند . « 2 » از اين رو ، شيخ اصرار مىورزيد كه دقيقاً آن چه خواسته شده ، اجرا گردد ؛ چرا كه مىدانست اگر در اين مسئله يك قدم عقبنشينى كند ، آنان دهها قدم جلو خواهند آمد ، چنانكه همواره در طول تاريخ نيز چنين بوده و هست .
از سوى ديگر ، اصلاحاتى كه علما از جمله شيخ در متمّم قانون اساسى انجام داده بودند و بنا بود در مجلس به تصويب برسد ، با اعمال نفوذ تقىزاده و همفكران او مسكوت ماند .
در اين شرايط ، حركتهايى نيز ، عليه شيخ و طرفدارانش انجام شده و جان آنان را به خطر انداخته بود . ايشان در تاريخ 10 جمادى الاولى 1325 ق ، به طور اعتراض آميزى به حرم حضرت عبد العظيم مهاجرت كردند و همراه با تعداد زيادى از علماى تهران و طلّاب و اقشار مختلف مردم در آنجا متحصّن شدند . چنانكه مستوفى تفرشى مىگويد ، بعد از سه - چهار روز ، تعداد كلّ جمعيت به هزار نفر مىرسيد كه از طبقات مختلف بودند ؛ امّا عمدهء اين جمعيت ، همان علما و طلّاب بودند . « 3 »
گفتيم كه اعتراض شيخ فضلاللَّه ، به اعمال نكردن كامل اصلاحات علما بود . از اين رو ، در تلگرافى كه او و ديگر متحصّنان در 17 جمادىالاولى به نجف و همهء شهرهاى بزرگ ايران فرستادند ، آمده است :
حضور حجج الاسلام - دامت بركاتهم - ، فصلى داير به حفظ قوانين اسلام
هامش
( 1 ) . تاريخ استقرار مشروطيّت ، ج 1 ، ص 378 و 379
( 2 ) . براى آگاهى از كيفيت برخورد مجلس در زمانهاى بعدى با اين اصل ، ر . ك : تاريخ معاصر ايران ، كتاب اوّل « نظارت مجتهدين طراز اوّل : سير تطوّر اصل دوم متمّم قانون اساسى در دورهء اوّل تقنينيه »
( 3 ) . مكتوبات ، اعلاميهها ، . . . ، ج 1 ، ص 192