مىنمودند ، جرايد ملّى خيلى بىپرده به او فحش مىنوشتند . . . جمعيت كثيرى از ملّت كه بر ضدّ حاج شيخ بودند . . . حرفشان فقط از طرد و نفى حاج شيخ بود . . . در اين وقت كه شورش و هيجان ملّى شدّت كرد ، عرصه بر شيخ نورى و اعوان و انصارش تنگ و مجال درنگ براى او نماند . با هزاران محنت روزى را به شب رساند . « 1 »
علاوه بر اين كه متن مصوّب مجلس با متن پيشنهادى شيخ تفاوت داشت ، با توجّه به اتّفاقاتى كه در جريان تصويب اصل و بعد از آن پيش آمده بود ، شيخ به اين مطلب پى برده بود كه مخالفان اين اصل ، آن را به زور پذيرفتهاند و با تغيير متن پيشنهادى شيخ ، به دنبال اين مسئله بودند كه به هر نحو ( حذف ، تغيير يا ايجاد مشكل در اجراى اصل ) از اين اصل رهايى يابند . بيان كسروى مبنى بر اين كه آزادىخواهان تبريز به دنبال تصويب قانون مشروطه اروپايى بودند ، مؤيّدى است بر اين كه آنان مىكوشيدند براى تحقّق نظر خود ، مانع اجراى اين اصل شوند :
راست است كه آزادىخواهان تبريز دليرانه « قانون مشروطه اروپايى » را مىخواستند . « 2 »
زيرا تحقّق قانون مشروطهء اروپايى با وجود اصلاحات علما - كه كسروى به جاى لفظ اصلاح ، از لفظ دستبرد استفاده مىكند - « 3 » ممكن نخواهد بود . عملكرد مخالفان شيخ به گونهاى بود كه حتى سِر اسپرينگرايس ، وزير مختار انگليس در تهران ، نيز فهميده بود كه تصويب اين اصل ، ظاهرى است و آنان در عمل به آن پايبند نخواهند بود . وى مىگويد :
آزادىخواهان مىدانند كه دست كم تا چند سالى نمىتوانند علناً خصم را مورد حمله قرار دهند . از اين رو ، امتيازات بزرگى به روحانيان دادهاند . . .
هامش
( 1 ) . مكتوبات ، اعلاميهها ، . . . ، ج 2 ، ص 184 و 189
( 2 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 325
( 3 ) . همان ، ص 315