اين سنخ اختلافها در سطح محدودى ( و نه بيشتر ) در تفاوت مواضع آنان تأثيرگذار بوده است . چرا كه به لحاظ انديشهء اجتهادى ، نظام مشروطهاى كه حاكم شد با توجّه به آن چه به صورت رسمى ( در نوشتار و گفتار ) عنوان مىشد ، قابل تطبيق بر نظام سياسى قدر مقدور مورد نظر عالمان هر دو طيف بود ؛ زيرا اوّلًا در قانون اساسى ، حاكميت اسلام و مذهب شيعه و نيز نظارت فقيهان بر قوانين مجلس گنجانده شده بود ؛ ثانياً در موارد متعدّد ( از جمله زمان تحصّن شيخ و همراهانش در عبد العظيم ، در جوابيهاى كه نمايندگان مجلس به سؤالاتى در مورد محدودهء قوانين مجلس و آزادى دادند ) محدوديت قانونگذارى مجلس و نيز دو مادّهء آزادى و مساوات كه در قانون اساسى گنجانده شده بود ، در سايهء مقرّرات شرعى ، مورد تأكيد قرار گرفت . در نتيجه - صرف نظر از آن چه در خارج روى مىداد - نظام مورد نظر شيخ و آخوند محقّق شده بود . « 1 »
5 - 2 . آسيبشناسى مشروطهخواهى آخوند خراسانى ( غربشناسى و منابع اطلاعاتى )
از نظر مجتهد خراسانى ، « مشروطيّت هر مملكت عبارت از محدود و مشروط بودن ادارات سلطنت و دواير دولتى است به عدم تخطّى از حدود و قوانين موضوعه بر طبق مذهب رسمى آن مملكت . . . و آزادى هر ملّت هم . . . عبارت است از عدم مقهوريتشان در تحت تحكّمات خودسرانهء سلطنت و بى مانعى در احقاق حقوق مشروعهء ملّيه » و از آن جا كه « مذهب رسمى ايران ، همان دين قويم اسلام و طريقهء حقّهء اثنا عشريه . . . است ، پس حقيقت مشروطيّت و آزادى ايران ، عبارت [ است ] از عدم تجاوز دولت و ملّت از قوانين منطبقه بر احكام خاصّه و عامّهء مستفاده از مذهب » و
هامش
( 1 ) . به عنوان نمونه يكى از انجمنهاى فعّال داراى گرايشهاى سكولاريستى كه در سال 1322 به صورت رسمى فعاليت خود را آغاز كرد ، « انجمن باغ سليمان خان ميكده » بود . يكى از اهدافى كه در اين انجمن مطرح شد ، عبارت بود از ارتباط با حوزهء علميهء نجف تا با توجّه به اهميت آن حوزه ، بهتر و سريعتر به اهداف خود برسند . در اين جهت سيّد اسد اللَّه خرقانى به نجف مىرود و شروع به فعاليت مىنمايد ( تاريخ انقلاب مشروطيّت ايران ، كتاب دوم ، ص 237 - 245 )