كشور اسلامى در برابر تهديدهاى خارجى و اشغال آن به وسيلهء روس و انگليس دفاع كنند و نيز مشروطه را به مسير مورد نظر خود بازگردانده ، آن را اصلاح كنند ، به تدريج زمينههاى قطع تأثيرگذارى نجف بر تحوّلات ايران را فراهم ساخت . « بسيارى از مورّخان و معمّرين قوم را عقيده بر آن است كه آخوند به مرگ طبيعى نمرده ، بلكه به طريقى او را مسموم ساختهاند و موجبات هلاكش را به موقع فراهم كردهاند ؛ امّا چون اين قبيل اعمال ، غالباً پنهانى و به دست اشخاص زيرك و هوشيارى صورت مىگيرد ، كمتر اتّفاق مىافتد كه عامل و يا عاملان شناخته شوند و يا اثرى از آنان بر جاى ماند » .
پزشكى كه سالها طبيب مخصوص آخوند بوده ، گفته بود : « به آخوند سمّى دادهاند كه اثرش روى قلب او تدريجى بوده است » . البته برخى نيز علّت مرگ مجتهد خراسانى را ناراحتىهاى شديد ناشى از اشغال كشور به وسيلهء انگليس و بويژه روسيه دانستهاند . « 1 »
5 . نتيجهگيرى و ارزيابى
5 - 1 . علّت اختلاف موضع آخوند و برخى فقيهان در قبال نظام مشروطه
آخوند خراسانى مشكلات سياسى - اجتماعى ايران عصر خود را مسائلى چون وابستگى اقتصادى - نظامى كشور به بيگانگان در نتيجهء عدم سرمايه گذارى مناسب از
هامش
( 1 ) . برگى از تاريخ معاصر ، ص 115 . از نوشتههاى برخى نويسندگان چنين برمىآيد كه آخوند در مشروطهء دوم به دليل وجود انحرافها و كارشكنىها ، دست از حمايت از مشروطه برداشته و ديدگاهش در قبال مشروطه همانند ديدگاه شيخ فضل اللَّه نورى شده بود ؛ ولى وجود تلگرافهايى نظير آن چه ذكر شد ، خلاف اين مطلب را ثابت مىكند