منكر . با توجّه به تعريفى كه از مشروطه ذكر شد و با توجّه به آن كه « مذهب رسمى ايران ، همان دين قويم اسلام و طريقهء حقّهء اثنا عشريه . . . است ، پس حقيقت مشروطه و آزادى ايران عبارت » خواهد بود از « عدم تجاوز دولت و ملّت از قوانين منطبقه بر احكام خاصّه و عامّه » اى كه از فقه شيعه استفاده شده است . « 1 » در نتيجه ، عمل به احكام اجتماعى اسلام رسميت خواهد يافت و مجلس شورا در نقش نهاد « آمر به معروف و ناهى از منكر » عمل به آن احكام را نظارت كرده ، ضمانت اجراى آنها را عهده دار مىشود .
3 - 5 . هجوم روس به ايران و عزم آخوند بر جهاد
در اوايل ماه ربيع الثانى 1327 ، نيروهاى نظامى روسى به بهانهء حفظ و حمايت از كنسولگرى و تبعهء روس در تبريز ، به نواحى شمالى ايران وارد شدند . پس از رسيدن تلگرافهايى از ايران و برخى شهرهاى عراق همچون كاظمين و سامرا ، آخوند خراسانى « هيئت علميهء طلّاب را . . . امر فرمود به تشكيل مجلس عامّى به جهت تهييج مسلمين بر دفاع [ عليه ] روس ، و در آن لوايح و خطب مهيّجه و [ بر ] سوء نيّات روس قرائت شد . . . و خود آن بزرگوار هم در صدد جمع و تأليف بين علما بود و در تهيّهء اسباب بعضى از مجتهدان كه در مصارف حركت گير بودند ، برآمد و مخالف اين اساس را هم به مجادلهء حسنه و موعظهء شافيه به رشتهء الفت درآورد و گاهى حاضر مجلس مىشد ، مسلمين را به سيف و لسان ، تهييج و نصيحت مىفرمود تا آن كه اتّفاق علما حاصل و اسباب حركت » مهيّا شد . « 2 »
« آخوند به عزم جهاد و دفاع و بيرون نمودن روس و سركوبى محمّد على ميرزا حركت نمود . . . . تمام طلّاب و مجتهدان ديگر حتى آقاى آقا سيّد محمّد كاظم ( يزدى ) حركت » كردند ، « 3 » امّا در كاظمين « تلگراف از تهران رسيد به عزل محمّد على شاه و نصب احمد شاه و عود مشروطيّت دوباره به ايران » . « 4 »
هامش
( 1 ) . تاريخ تحوّلات سياسى ايران ، ص 285 - 289 .
( 2 ) . همان جا
( 3 ) . برگى از تاريخ معاصر ، ص 65 .
( 4 ) . سياحت شرق و غرب ، ص 281 و 282 .