توجّه به آن چه در تلگرافها و نامههاى خود ذكر مىكند ) چنين برشمرد :
1 . فراهم شدن زمينهء ترقّى و پيشرفت اقتصادى كشور . اين مسئله ، يكى از دغدغههاى مهم آخوند ، پيش و پس از مشروطه بوده است . نظام مشروطه از ديدگاه وى مىتوانست به وسيلهء محدود كردن دخل و خرجهاى شاه ، درباريان و حاكمان محلّى و نيز دخالت دادن نظر متخصّصان و نخبگان متعهّد و بهرهمندى مجريان از مشورت اعضاى مجلس ، بودجهء كشور را در راه زمينهسازى براى پيشرفت ملّى فراهم آورد .
2 . حفظ استقلال سياسى - اقتصادى كشور و نفى رابطهء سلطه . از علل مهم نفوذ بيگانگان در يك كشور ، عقبماندگى آن كشور است . مشروطه با فراهم آوردن زمينهء ترقّى ايران و نيز نظارت بر رفتار كاركنان و شركتهاى خارجى و بر تعامل دولت مردان با دولتهاى بيگانه ، مىتوانست اسباب حفظ و تقويت استقلال ايران اسلامى را باعث شود .
3 . گسترش عدالت اجتماعى . اين مسئله ، با توجّه به آن كه به تعبير صاحب نظران ، « علّت العلل » نهضت مشروطه ، وجود ستم در ايران آن عصر بود ، « 1 » يكى از مهمترين انگيزهها و اهداف آخوند را در حمايت از نظام نوتأسيس تشكيل مىداد . مشروطه در تلقّى او عبارت بود از :
محدود و مشروط بودن ارادات سلطنت و دواير دولتى . . . به عدم تخطّى از حدود و قوانين موضوعه بر طبق مذهب رسمى آن مملكت و آزادى هر ملّت هم - كه اساس مشروطيّت سلطنت ، مبتنى بر آن است - عبارت است از عدم مقهوريتشان در تحت تحكّمات خودسرانهء سلطنت و بى مانعى در احقاق حقوق مشروعهء ملّيه . « 2 »
4 . گسترش ارزشهاى اسلامى و رسميت يافتن عملى امر به معروف و نهى از
هامش
( 1 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش دوم ، ص 365 - 372
( 2 ) . انقلاب مشروطيّت ايران ، ص 56 .