اصفهان و لار و گيلان نخواهد بود » . « 1 »
3 - 4 . جايگاه نظام مشروطه در انديشهء سياسى آخوند خراسانى
در سال 1327 ، دو رسالهء نسبتاً تفصيلى در دفاع از مشروطه و پاسخ به اشكالات مخالفان ، از سوى مجتهدان رتبهء سه نجف كه از شاگردان و اصحاب برجستهء آخوند خراسانى بودند ، منتشر مىشود . ميرزا محمّد حسين نايينى ، در رساله تنبيه الامّة و تنزيه الملّة ، سلطنت را به دو قسم « تمليكيه » و « مقيّده » تقسيم كرده ، قسم اوّل را بر بندگى مردم در مقابل پادشاه مبتنى دانست و قسم دوم را بر آزادى و مساوات . از نظر نايينى ، در حكومت تمليكيه يا استبداديه ، سه نوع غصب وجود دارد : 1 . « اغتصاب رداى كبريايى » ؛ 2 . « اغتصاب و ظلم به ناحيهء مقدّسهء امامت » ؛ 3 . « اغتصاب رقاب و بلاد
هامش
( 1 ) . همان ، ص 352 و 353 . آقا نجفى قوچانى در كتاب حياة الاسلام ( برگى از تاريخ معاصر ) ، بعد از ذكر پرسش و پاسخ مذكور مىنويسد : « همين حكم را بعضى از طلّاب خواستند به امضاى آقا سيّد محمّد كاظم يزدى برسانند ، فوراً به ادارهء پليس خبر داده شد كه جمعى از بابىها آمده آقا را بكشند . طلّاب خائباً متعجّباً برگشتند . تا دو - سه روز ، پليس در خانه نشسته بود ، ديد كه بابى نمىبيند ، برخاست و رفت » ( برگى از تاريخ معاصر ، ص 56 و 57 ) . آقا نجفى قوچانى به دليل آن كه از شاگردان آخوند خراسانى و مشروطهخواه بود ، در بارهء مشروعهخواهان ، از جمله مرحوم سيّد محمّد كاظم يزدى ، داورىهاى مخدوشى در كتاب حياة الاسلام دارد . وى در كتاب سياحت شرق نيز در بارهء شيخ محمّد على و حاج آقا نوراللَّه اصفهانى ( ر . ك : ص 101 - 103 ) ، مرحوم محمّد باقر مجتهد اصطهباناتى كه در زمان مشروطه به دست افراد مستبد معروف ، قوام الملك شيرازى ، به شهادت رسيد ( ر . ك : ص 209 - 214 و 225 - 228 ) و در بارهء سيّد يزدى ( ر . ك : ص 201 ، 261 ، 315 و 323 ) مطالب تند و غير اخلاقى دارد . مرحوم يزدى - با توجّه به برخى تلگرافها و نامههايى كه از وى در صفحات پيشين ذكر شد - گر چه به اصلاح امور جامعهء اسلامى اهتمام داشته ، امّا در اتّخاذ نوع برخورد پخته و صحيح با حوادث و رويدادها ، متانت و احتياط را از دست نمىداد . نخست در مقام تحصيل اطلاع دقيق و كامل از جوانب وقايع بر مىآمد . سپس در صحيحترين راه و پختهترين نوع برخورد با آنها تأمّل مىكرد ، و در نهايت پس از اتّخاذ تصميم ، به اقدام قاطع دست مىزد ( براى توضيح بيشتر ر . ك : جزوهء آية اللَّه العظمى سيّد محمّد كاظم طباطبايى يزدى ، . . . ص 5 - 9 ) . به نظر مىرسد به دليل آن كه سيّد يزدى ، مشروطه را جريان انحرافى مىديد ، به هيچ وجه بر خود جايز نمىدانست كه از آن حمايت كند و با توجّه به آن كه جنگجويان تبريز به سبب بازگرداندن نظام مشروطه مىجنگيدند ، وى نمىتوانست حكمى دهد كه به برپايى مجدّد مشروطه بينجامد ؛ گر چه به طور مسلّم ، او نيز همانند ديگر عالمان ، از كشته شدن مردم به وسيلهء نيروهاى دولتى رنج مىبرد