مىبردند . برخى « به آقاى آخوند نسبت مىدادند كه اصلًا فرنگى است . . . و قرنطينههاى عراق كه موجب بسى اذيت و آزار ، بلكه هلاكت زوّار شده است ، به امر آخوند گذاشته شده است . و از اتّهامات به نوع آخوندها يكى اين كه اينها بابى شدهاند . . . و اين اشتهارات فقط در نجف نبود ، بلكه به تمام عراق و عشاير مىرسيد به حدّى كه از اعراب باديه ، طلّاب در اذيت و آزار بودند و در خود نجف نيز مأمون نبودند و به طورى سخت شد در بيرونها كه طلّاب يك سال به زيارت كربلا نرفتند و به كوفه . جهت هواخورى و يا بيتوته در كوفه و سهله نتوانستند از خوف جان بروند » . « 1 » بيشتر شاگردان آخوند كه « غالب از فحول و مجتهدان بودند » ، « 2 » در مشى سياسى از او پيروى مىكردند . مجتهدان رتبهء دو عراق نيز همچون سيّد اسماعيل صدر ، ميرزا محمّدتقى شيرازى و شيخ الشريعه اصفهانى ، به جناح خراسانى گرايش داشتند . « 3 » در مقابل ، گر چه اكثريت مردم عراق هوادار سيّد محمّد كاظم يزدى بودند ، از
هامش
( 1 ) . ثورة النجف على الانگليز ، ص 59 .
( 2 ) . سياحت شرق و غرب ، ص 278 .
( 3 ) . به طور كلّى مىتوان فقيهان مقيم عراق را كه در زمان مشروطه بيشتر ساكن نجف بودند ، بر اساس علميّت و موقعيّت اجتماعى به چهار دسته تقسيم كرد : 1 . مراجع تقليد : آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، سيّد محمّد كاظم يزدى ، ميرزا حسين تهرانى و شيخ عبد اللَّه مازندرانى ، 2 . مجتهدانى كه به لحاظ علمى يا سنّى يا موقعيّت اجتماعى در رتبهء بعد قرار داشتند و هيچ يك ، از شاگردان چهار مرجع پيش گفته نبودند : سيّد اسماعيل صدر ، ميرزا محمّد تقى شيرازى ، شيخ الشريعه اصفهانى و برخى ديگر كه چندان مشهور نبودند ؛ مانند سيّد على داماد ، شيخ محمّد حسين قمشهاى ، سيّد مصطفى كاشانى و . . . ؛ 3 . اصحاب و شاگردان بلند مرتبهء آخوند : ميرزا محمّد حسين نايينى ، سيّد ابو الحسن اصفهانى ، شيخ محمّد اسماعيل محلاتى و . . . . به نظر مىرسد افرادى همچون شيخ عبد الكريم حائرى و عبد الهادى شليله بغدادى نيز كه يا بهرهء علمى كمى از آخوند برده بودند يا اساساً از شاگردان آخوند نبودند ، در اين رده جاى گيرند ؛ 4 . شاگردان سطح دو آخوند ، همانند آقا ضياء الدين عراقى ، شيخ مهدى مازندرانى ، سيّد محمّدحسين طباطبايى بروجردى ، سيّد جمال الدين گلپايگانى ، شيخ احمد و شيخ محمّدحسين كاشف الغطا ، سيّد محمّد على هبة الدين شهرستانى ، سيّد حسن نجفى قوچانى و . . . . البته اين افراد در يك سطح نبودند و با مسامحه در يك گروه ذكر شدند . افرادى از دو گروه اخير و شايد بيشتر آنها ، غير از آخوند خراسانى ، از ديگر مجتهدان دو ردهء اوّل نيز بهرههاى علمى برده بودند . جهت اطلاع از شرح حال مختصر اشخاص سه گروه اوّل و برخى افراد گروه چهارم ، مراجعه به مجلّدات مختلف كتاب نقباء البشر فى القرن الرابع عشر و همچنين مجلّدات كتاب وزين اعيان الشيعه مفيد خواهد بود . همچنين براى دانستن اسامى سى صد و ده نفر از شاگردان آخوند خراسانى ، ر . ك : مرگى در نور ( زندگانى آخوند خراسانى ) ، ص 129 - 140