آخوند خراسانى ، ميرزا حسين تهرانى و شيخ عبد اللَّه مازندرانى مىرسد ، ولى سيّد محمّد كاظم يزدى از امضاى آن خوددارى مىكند . « 1 »
2 - 4 . اصول كلّى كشوردارى در اندرزهاى آخوند به شاه قاجار
با مرگ مظفّر الدين شاه در 24 ذى قعده ( نه روز پس از تأييد قانون اساسى ) ، محمّد على ميرزا به سلطنت مىرسد . مطابق برخى اسناد ، مجتهد خراسانى در اوايل حكومت شاه قاجار ، سفارشها و اندرزهاى دهگانهاى را به او نوشت . « 2 » محتواى اين اندرزنامه را مىتوان در شش محور كلّى تبيين كرد : 1 . حكومتدارى بر مبناى ارزشهاى اسلامى ؛ 2 . گزينش كارگزاران و مشاوران سالم و كارآمد ؛ 3 . برنامهريزى
هامش
( 1 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش دوم ، ص 66 و 67 .
( 2 ) . آقاى عبد الحسين مجيد كفايى كه خود حفيد مرحوم آخوند است مىنويسد : « آخوند ابتدا از درِ نصيحت محمّد على شاه برآمد و توسّط نمايندهء مخصوص خود ، سيّد محسن ، اندرزهاى دهگانهء مشهورى را براى محمّد علىشاه ارسال داشت و شاه جوان قاجار را در آغاز سلطنت ، پندهاى نيكو بداد . ترجمهء عربى آن اندرزنامهها بعدها در مجلّهء العرفان ( ش 2 ، ص 119 ) كه در نجف منتشر مىشد ( سال 1328 هجرى برابر 1910 ميلادى ، در زمان حيات آخوند ) چاپ گرديد . متأسّفانه متن فارسى آن را ما در دست نداريم ؛ امّا مؤلّف كتاب المصلح المجاهد متن عربى اندرزنامهء آخوند را در كتاب خود چنين درج كرده است » . سپس متن عربى و در ادامه ترجمهء آن را مىآورد ( مرگى در نور ، ص 176 - 182 ) . از سوى ديگر ، طبق برخى اسناد ديگر ، آخوند اين اندرزهاى دهگانه را براى احمد شاه قاجار در اوايل حكومتش نوشته است : در قسمتى از مجلّه الغرى ( از مجلات فارسى زبان حوزهء نجف كه در سال 1328 منتشر مىشد ) به تناسب مطلب ، از « لايحهء ارشاديهء تبريكيه كه آخوند براى احمد شاه فرستاده ، سخن به ميان آمده است : « . . . و كليهء صلاح و فلاح سلطنت اسلامى را در ضمن موادى چند ، درج و اخطار فرمودهاند . بدين مطلب ( مطالعه و تذكّر تاريخ گذشتگان ) به عبارتى مختصر اشاره شده ، در مادّهء هشتم و نهم مىفرمايند . . . » . در ادامه ، محتواى اندرز هشتم و نهم از اندرزهاى دهگانه ، عنوان مىشود ( ر . ك : مجلّه الغرى ، مندرج در حوزهء نجف و فلسفهء تجدّد در ايران ، ص 264 و 265 )