سياسى مجتهد خراسانى نگاشته شده است ؛ امّا از حيث ذكر حيات سياسى او به صورت ترتيب زمانى ، نارسايى وجود دارد ؛ 3 . داورى در بارهء برخى اسناد منتسب به آخوند و نوشتههايى كه به حيات ، انديشهء سياسى و موضع وى در قبال مشروطه پرداختهاند .
مقالهء حاضر را مىتوان به دو بخش اصلى تقسيم كرد : چهار بخش اوّل ، گزارش تاريخى - انديشهاى در بارهء آخوند خراسانى است و در بخش پنجم ، داورى و ارزيابى در زمينهء انديشه و موضع مشروطهخواهى وى صورت پذيرفته است . نگارنده بر اين باور است كه حتى الامكان بايد مقام گزارش را از مقام داورى جدا كرد و در بخش گزارش ، منصفانه و به صورت مستند از حيات و افكار فرد مورد نظر يا از مطالب كتاب مورد بحث ، گزارش داد و در قسمتى جداگانه ، به ارزيابى آن پرداخت .
نكتهاى كه در پايان مقدّمه لازم به ذكر است ، آن كه براى تبيين زندگى و انديشهء سياسى يك فرد ، به طور طبيعى در برخى موارد بايد فضاى اجتماعى - سياسى او و محيطى كه در تعامل يا تقابل با آن است تا حدودى روشن شود . مقالهء حاضر نيز به رعايت اين مطلب ملزم بوده است .
1 . از تولّد تا مرجعيّت و همراهى در « اعلاى كلمهء ملّت »
1 - 1 . حيات علمى
آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، در زمان سلطنت محمّد شاه قاجار به سال ( 1255 ) « 1 » در شهر مقدّس مشهد به دنيا آمد . پدر او ملا حسين هراتى بود كه در آن زمان در مشهد مىزيست . سنين هفت تا يازده سالگى او با اغتشاش و قتل و غارت يك ياغى در شهر مشهد و قحطى ناشى از جنگ و گريزهاى او سپرى شد . تحصيل را از نوجوانى آغاز كرد . چون توشهء علمى خود را در آن شهر برگرفت ، در سال 1277 به قصد ادامه تحصيل در شهر مقدّس نجف ، از مولد خود خارج شد .
هامش
( 1 ) . همه تاريخها مطابق هجرى قمرى ذكر مىشود .