وقتى به سبزوار رسيد نتوانست بدون درنگى سه ماهه جهت تلمّذ در محضر حكيم زاهد حاج ملا هادى سبزوارى ، آن شهر را ترك كند . « 1 » در تهران ( شهرى كه ناصر الدين شاه قاجار دومين دهه از حكومت خود را در آن سپرى مىكرد ) به مدّت سيزده ماه ( و به نقل ديگر شش ماه ) نزد ملا حسين خويى و ميرزا ابو الحسن جلوه به كسب دانش فلسفه و حكمت پرداخت ؛ سپس به سوى جوار بارگاه اميرمؤمنان عليه السلام حركت كرد .
نجف در آن زمان ، تحت سلطهء حكومت عثمانى قرار داشت و به رغم آن كه وضعيت آب و هوايى مناسبى نداشت ، به دليل وجود بارگاه اميرمؤمنان عليه السلام ، مركزيت علمى شيعيان و حضور مراجع و شخصيتهاى طراز اوّل فقهى و اخلاقى در آن ، مورد توجّه خاص شيعه و تأثيرگذار در دنياى اسلام بود . اين تأثير بويژه پس از تأسيس مكتب اصولى مرحوم آقا باقر وحيد بهبهانى و مدرسهء اصولى شاگردانش ، به ميزان بالاترى رسيد . جنگهاى ايران و روس و فتاواى مراجع عتبات ، تأثير شگرف شيخ مرتضى انصارى و مهاجرت طلّاب و دانشجويان علوم دينى به نجف ، بر اهميت آن بيش از پيش افزود .
تحصيل آخوند در نجف ( همانند بسيارى ديگر ) با فقر و تهيدستى و در عين حال عشق و علاقه به فراگيرى علوم دينى توأم بود . آخوند از محضر فقيهانى چون شيخ مرتضى انصارى ( م 1281 ق ) ، سيّد على شوشترى ( م 1283 ق ) ، شيخ راضى ( م 1290 ق ) ، سيّد مهدى قزوينى ( م 1300 ق ) و بويژه ميرزا حسن شيرازى ( م 1312 ق ) بهرهمند شد . استعداد خدادادى و تلاش علمى آخوند توانست او را در سالهاى پايانى قرن سيزدهم هجرى ، به يكى از استادان مطرح حوزهء نجف ( بويژه در علم اصول فقه ) تبديل كند و البته در اين مسئله ، عنايت مرجع بزرگ شيعه ، ميرزاى شيرازى ( كه در آن زمان در سامرا به سر مىبرد ) بى تأثير نبود . « 2 »
هامش
( 1 ) . اين مطلب در برخى منابع ، مانند اعيان الشيعه ذكر نشده است .
( 2 ) . مرگى در نور ( زندگانى آخوند خراسانى ) ، ص 7 - 72 و 97 - 120 ؛ برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ) ، ص 11 و 12 ؛ أعيان الشيعه ، ج 9 ، ص 5 و 6 .